- Advertisement -
Ενας θησαυρός μπορεί να βρίσκεται για χρόνια μέσα σε μια βιβλιοθήκη και να παραμένει, ουσιαστικά, άγνωστος». Οχι επειδή είναι καλά κρυμμένος, αλλά επειδή κανείς δεν έχει αναλάβει να τον καταγράψει, να τον τεκμηριώσει, να τον καταστήσει προσβάσιμο.
Κάπως έτσι, μια συλλογή περίπου 5.000 αυτοτελών ευρωπαϊκών χαρακτικών, με έργα από τον 15ο αιώνα έως τις αρχές του 20ού, από διαφορετικές ευρωπαϊκές χώρες και ευρεία θεματολογία – όπως η προσωπογραφία, η ζωογραφία, η θρησκευτική τέχνη, η μυθολογία, η αλληγορία και η τοπιογραφία – περίμενε τη σειρά της στις συλλογές της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος.
Η πρώτη δημόσια παρουσίασή της που γίνεται τώρα, με την έκθεση «Μια άγνωστη συλλογή έργων τέχνης της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος. Ευρωπαϊκή χαρακτική: 15ος-19ος αιώνας. Μνήμη Φίλιππου Τσιμπόγλου», αποτελεί και την αφορμή για να συναντηθούμε με τον πρόεδρο του Εφορευτικού Συμβουλίου της ΕΒΕ, Σταύρο Ζουμπουλάκη.
«Αυτή η έκθεση είναι στην πραγματικότητα η κατάληξη μιας ιστορίας που ξεκίνησε την ημέρα του θανάτου του γενικού διευθυντή της Εθνικής Βιβλιοθήκης Φίλιππου Τσιμπόγλου, το 2023. Μου τηλεφώνησε ο πρόεδρος του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος, Ανδρέας Δρακόπουλος, για να μου εκφράσει τα συλλυπητήριά του. Λίγο αργότερα τηλεφώνησε ξανά για να μου ανακοινώσει ότι προσφέρει προσωπικά 100.000 ευρώ στη μνήμη του εκλιπόντος και με ρώτησε πώς θα μπορούσαμε να αξιοποιήσουμε το ποσό. Επειτα από μερικές μέρες του πρότεινα την καταγραφή και την τεκμηρίωση της συλλογής χαρακτικών και την ολοκλήρωση του έργου με μια έκθεση και την έκδοση ενός καταλόγου. Οπότε βρισκόμαστε εδώ πλέον μετά δύο χρόνια δουλειάς», λέει ο Σταύρος Ζουμπουλάκης, που επιμελήθηκε τον κατάλογο – «λόγω ειδικότητας αποκτηθείσας εν τω στρατεύματι» όπως λέει με χιούμορ αναφερόμενος στη μεγάλη του εμπειρία στον χώρο των εκδόσεων ως επιμελητή ανάμεσα στις πολλές άλλες ιδιότητές του – διατηρώντας την παράδοση που δημιουργήθηκε ήδη από την πρώτη έκθεση της ΕΒΕ στη νέα της έδρα, το 2017.
Για να συμβεί μια τόσο σημαντική δράση στην Εθνική Βιβλιοθήκη είναι απαραίτητο να συμβάλει οικονομικά ένας ιδιώτης;
Πλέον όχι. Οταν ανέλαβα πρόεδρος, το 2013, ο προϋπολογισμός ήταν 240.000 ευρώ τον χρόνο, ποσό που επαρκούσε μετά βίας για την κάλυψη των λειτουργικών εξόδων. Τώρα είναι 8.700.000 ευρώ. Με αυτά μπορούμε πλέον να ξεκινήσουμε τον εμπλουτισμό των συλλογών μας, που αποτελεί και τον κύριο λόγο που έμεινα τόσα χρόνια στη Βιβλιοθήκη.
Φέτος είναι η καλύτερη χρονιά, θα διαθέσουμε 200.000 ευρώ για την αγορά έργων σημαντικών ξένων συγγραφέων και μελετητών.
Μια σειρά τέτοιων αγορών θα επέτρεπε στην ΕΒΕ να σταθεί δίπλα σε άλλες εθνικές βιβλιοθήκες;
Η ΕΒΕ εξακολουθεί να έχει σοβαρά κενά και με βάση τα διεθνή πρότυπα, απέχει πάρα πολύ από τις αντίστοιχες άλλων χωρών. Μια εθνική βιβλιοθήκη είναι ένα εθνικό θησαυροφυλάκιο. Οφείλει να διασώζει τα πάντα, όχι μόνο βιβλία.
Η ΕΒΕ, όμως, είχε μια πιο λόγια κατεύθυνση και παραμέλησε τα λεγόμενα εφήμερα – φωτογραφίες, αφίσες, καρτ ποστάλ – σε αντίθεση με άλλες βιβλιοθήκες που έχουν εκατομμύρια τέτοια πολύτιμα τεκμήρια, τα οποία αποτελούν μέρος της ιστορικής μνήμης. Δείτε για παράδειγμα την Εθνική Βιβλιοθήκη του Ισραήλ, μιας χώρας με περίπου τον ίδιο πληθυσμό με την Ελλάδα, όπου έχει επιτευχθεί κάτι που θα ήθελα να συμβεί και εδώ: όποιος θέλει να μελετήσει τον εβραϊκό κόσμο πρέπει να περάσει από τη συγκεκριμένη βιβλιοθήκη.
Αντίστοιχα, ο δικός μου στόχος είναι όποιος θέλει να μελετήσει τον Ελληνισμό στη διαχρονία του και στην πρόσληψή του από άλλες κουλτούρες, να πρέπει να περάσει από την ΕΒΕ. Είμαστε πολύ μακριά ακόμα. Κι η ένδεια αυτή των συλλογών μας έχει αντίκτυπο και στην επισκεψιμότητα της ΕΒΕ.
Δεν επηρεάζεται η προσέλευση από την όχι και τόσο εύκολη ομολογουμένως, πρόσβαση στο ΚΠΙΣΝ;
Δεν υποτιμώ το πρόβλημα. Το γεγονός, όμως, ότι στα ελεύθερα αναγνωστήριά μας δεν υπάρχει σχεδόν ποτέ διαθέσιμη θέση, κάτι δείχνει. Στις συλλογές μας οι επισκέπτες είναι περίπου 20 ημερησίως, αριθμός που είναι αποκαλυπτικός όχι μόνο για τις ελλείψεις των συλλογών της ΕΒΕ, αλλά και για το ερευνητικό επίπεδο της χώρας στις ανθρωπιστικές σπουδές. Ομως δεν χρειαζόμαστε μόνον περισσότερα χρήματα, αλλά υποδομές και μακροπρόθεσμο σχεδιασμό.
Σε έναν κόσμο όπου σχεδόν τα πάντα είναι διαθέσιμα ψηφιακά, θα έχει θέση στο μέλλον η βιβλιοθήκη ως φυσικός χώρος;
Η φυσική βιβλιοθήκη δεν χάνει τη σημασία της. Δεν είναι αποθήκη βιβλίων. Είναι ένας ζωντανός δημόσιος χώρος που επιτρέπει στους ανθρώπους να μοιράζονται την εμπειρία της ανάγνωσης. Και με αυτό το σκεπτικό σχεδιάζουμε και την απόδοση του ιστορικού κτιρίου της Βιβλιοθήκης, του Βαλλιάνειου Μεγάρου στην Αθηναϊκή Τριλογία, μετά την πλήρη αποκατάστασή του, η οποία θα χρειαστεί πολύ χρόνο, καθώς πρόκειται για διατηρητέο μνημείο.
Το όραμά μου είναι να εξελιχθεί σε έναν χώρο αναγνωστικής απόλαυσης με έργα μεγάλων συγγραφέων στις καλύτερες εκδόσεις τους – από τον Σολωμό και τον Παπαδιαμάντη έως τον Γκαίτε και τον Προυστ. Αν προστεθούν η αποκατάσταση του κήπου και ένα καφέ, το Βαλλιάνειο θα μπορούσε να γίνει ένας αναγνωστικός παράδεισος μέσα στην καρδιά της Αθήνας. Οσο για την ψηφιοποίηση είναι αναγκαία και η ΕΒΕ εργάζεται με αργούς ρυθμούς προς αυτή την κατεύθυνση. Ωστόσο, ποιο θα είναι το μέλλον των βιβλιοθηκών δεν μπορούμε ούτε να το υποθέσουμε, όταν δεν ξέρουμε ποια μορφή θα έχει το ίδιο το βιβλίο τις επόμενες δεκαετίες.
Εχει τεθεί και το ζήτημα της αξιοποίησης του περιεχομένου των συλλογών των εθνικών βιβλιοθηκών για την εκπαίδευση γλωσσικών μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης. Η ΕΒΕ θα διαθέσει τις δικές της;
Οι συλλογές μιας εθνικής βιβλιοθήκης αποτελούν μέρος της συλλογικής μνήμης, ενώ την τεχνητή νοημοσύνη διαχειρίζονται ιδιωτικές εταιρείες. Προφανώς και οι εταιρείες θα τα καταφέρουν και χωρίς τις εθνικές βιβλιοθήκες. Ας μην έχουν την υποστήριξη ενός δημόσιου αγαθού.
Είστε επιφυλακτικός απέναντι στην τεχνητή νοημοσύνη;
Περισσότερο με ανησυχεί παρά με καθησυχάζει, κυρίως σε σχέση με δύο βασικά χαρακτηριστικά του ανθρώπου: τη δημιουργικότητα και την ικανότητά του να αποφασίζει. Μπορεί να γίνει εργαλείο, αλλά δεν πρέπει να παραγνωρίζουμε τους κινδύνους που εγκυμονεί.
Ποια θεωρείτε σήμερα σοβαρή απειλή;
Τη λογοκρισία. Κάθε χρόνο στην Αμερική διαμορφώνεται μια λίστα με βιβλία που αποσύρονται κυρίως από τις σχολικές βιβλιοθήκες πολλές φορές έπειτα από συστάσεις των γονέων και απαγορεύονται κλασικά λογοτεχνικά έργα. Είναι τεράστιο πρόβλημα. Ευτυχώς, η τάση αυτή δεν έχει φτάσει σε εμάς, αλλά εάν βεβαιωθεί η προϊούσα επικράτηση της Ακροδεξιάς τίποτα δεν μπορούμε να αποκλείσουμε.
Παρατηρείται, όμως, μια παθητική στάση του πνευματικού κόσμου απέναντι στις πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις. Νομίζω ότι υιοθετείτε αυτή την αποστασιοποίηση.
Παραδέχομαι ότι ενώ έχω γράψει πολιτικά κείμενα για ευρύτερα ζητήματα, δεν έχω γράψει ποτέ για την τρέχουσα ελληνική πολιτική σκηνή. Αισθάνομαι ότι η θέση μου στην ΕΒΕ επιβάλλει μια ουδετερότητα. Από την άλλη, δεν μπορώ να παραγνωρίσω ότι ο διανοούμενος οφείλει να παρεμβαίνει στα πράγματα, αλλά υπάρχουν περιπτώσεις, όπως η δική μου, που οφείλει να κρατά ισορροπίες.
Ως εκπαιδευτικός, αλλά και ως άνθρωπος που έχετε σπουδάσει και εργαστεί στη Γαλλία πώς σχολιάζετε τις μαθητικές κινητοποιήσεις;
Τα παιδιά που κατέβηκαν στους δρόμους δεν είναι επαναστάτες. Δεν ζητούν την ανατροπή του καπιταλισμού, αλλά δικαιοσύνη, ένα μέλλον και την ευκαιρία να ζήσουν. Είναι απομονωμένα, καθηλωμένα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, επιβαρυμένα από την πανδημία και δέχονται πίεση από το σχολείο. Εχουν θυμό διότι αισθάνονται ότι δεν υπάρχουν αρκετές ευκαιρίες για αυτά σε έναν κόσμο γεμάτο αδικία. Το ερώτημα που πρέπει να σκεφτούμε είναι αν είναι ένας θυμός άλογος, τυφλός, καταστροφικός ή ένας θυμός δίκαιος. Γιατί ο δίκαιος θυμός μπορεί να μεταφραστεί και πολιτικά, αν βρεθεί το σοβαρό πολιτικό υποκείμενο που θα μπορέσει να μετατρέψει το αίτημά τους σε πολιτική προοπτική.
Γυρίζοντας τον χρόνο πίσω θα αναλαμβάνατε πάλι την προεδρία του Εφορευτικού Συμβουλίου;
Τις μισές ημέρες της εβδομάδας λέω ναι και τις άλλες μισές λέω όχι.
Αν εξαιτίας μιας πυρκαγιάς προλαβαίνατε να σώσετε ένα μόνο βιβλίο ποιο θα ήταν;
Θα προσπαθούσα να σώσω τα χειρόγραφα. Τα βιβλία τα ξαναβρίσκουμε.
Τι διαβάζετε αυτή την περίοδο;
Διαβάζω ασταμάτητα όσα βρίσκονται στα ενδιαφέροντά μου, αλλά και ένα μυθιστόρημα την εβδομάδα, γιατί με ξεκουράζει. Αυτή την εποχή ξαναδιάβασα όλα τα έργα του Πιερ Μισόν, ενός συγγραφέα που μου αρέσει πολύ. Αν δεν διαβάσω κάτι μέσα στην ημέρα, αισθάνομαι ότι πήγε χαμένη.
Ιnfo: H έκθεση «Μια άγνωστη συλλογή έργων τέχνης της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος. Ευρωπαϊκή χαρακτική: 15ος-19ος αιώνας. Μνήμη Φίλιππου Τσιμπόγλου» εγκαινιάζεται στις 12 Νοεμβρίου σε επιμέλεια του ιστορικού τέχνης Σωκράτη Λούπα. Εως τις 12 Φεβρουαρίου 2027. Στα μέσα Νοεμβρίου θα κυκλοφορήσει ένα βιβλίο του Σταύρου Ζουμπουλάκη (εκδόσεις Πόλις) με δημοσιευμένα και αδημοσίευτα δοκίμια για τη μεταπολεμική πεζογραφία και ποίηση
Comments are closed.