Θραύσματα τέχνης, κομμάτια Ιστορίας

Τι μένει από ένα άγαλμα όταν σπάσει; Είναι το ερώτημα που θέτει η έκθεση «Σπασμένα: η δύναμη του θραύσματος» στο Παλάτσο Στρότσι της Φλωρεντίας (έως τις 24 Ιανουαρίου) για να απαντήσει μέσα από τις θεματικές των εκθεμάτων της ότι η αρχαιότητα ήταν γεμάτη θραύσματα και διαδρομές που οδηγούν σε «τραυματισμένα» έργα τέχνης.

Μία μύτη και δύο χείλη. Ενα θραύσμα ύψους μόλις 8,1 εκ. Ο,τι απέμεινε από ένα άγαλμα του Ακενατόν, του φαραώ που επιχείρησε να αλλάξει τους θεούς της Αιγύπτου. Βρέθηκε σε έναν αποθέτη στην Αμάρνα. Αν το γλυπτό είχε βρεθεί ακέραιο, ίσως κανείς να μην πρόσεχε με πόση επιμέλεια είχε σμιλευτεί η πέτρα ώστε τα χείλη να μοιάζουν τόσο αισθησιακά και συνάμα αυστηρά.

Αυτό το εκφραστικό κατάλοιπο από ένα αλλοτινό σύμβολο εξουσίας, επελέγη ως οπτική ταυτότητα της έκθεσης «Σπασμένα: η δύναμη του θραύσματος», για χάρη της οποίας συγκεντρώθηκαν περισσότερα από 80 αποσπασματικά σωζόμενα έργα τέχνης προερχόμενα από 60 φορείς και από τέσσερις ηπείρους καλύπτοντας εύρος 4.500 ετών.

Ηπρωτότυπη αυτή παρουσίαση προσεγγίζει το θραύσμα όχι ως κατάλοιπο μιας απώλειας, αλλά ως αυτόνομο αντικείμενο, το οποίο διατηρεί ίχνη μνήμης και εξακολουθεί να θέτει ερωτήματα και να δίνει σε ορισμένες περιπτώσεις απαντήσεις, με χαρακτηριστικότερο ίσως παράδειγμα το δεξί χέρι από τον κολοσσιαίο ανδριάντα του Κωνσταντίνου, με το υψωμένο δάχτυλο. Και δεν εστιάζει μόνο στην αρχαιότητα.

Φτάνει έως τη σύγχρονη τέχνη με ενδιάμεσους σταθμούς στον Μιχαήλ Aγγελο, με το πήλινο πρόπλασμα γυμνής γυναίκας (περ. 1533), ύψους 35 εκατοστών, που σχεδιάστηκε με ελλείψεις, και τον Ογκίστ Ροντέν, με τον «Aνθρωπο που περπατά», χωρίς κεφάλι και χέρια για να καταλήξει στο έργο του 2019 και βάρους σχεδόν τριών τόνων του Αντριάν Βιγιάρ Ρόχας, ο οποίος παρουσιάζει μια ημιτελή αναπαραγωγή του κάτω μέρους του Δαβίδ του Μιχαήλ Aγγελου σε μάρμαρο Καράρας, λαξευμένη από ρομποτικό μηχάνημα, η λειτουργία του οποίου διακόπηκε εσκεμμένα.

Πολιτική και Αθήνα κυριαρχούν στην έκθεση που φιλοξενείται στο Παλάτσο Στρότσι, στη Φλωρεντία και στη συνέχεια θα ταξιδέψει στην Εθνική Πινακοθήκη της Ουάσιγκτον. Πρωταγωνιστικό ρόλο έχουν ένα ξίφος, ένα τμήμα ιματίου και ένα σκέλος από έφιππο χάλκινο άγαλμα, που ίσως απεικόνιζε τον Δημήτριο τον Πολιορκητή. Το επιχρυσωμένο άγαλμα είχε στηθεί στην αρχαία Αγορά περί το 303-302 π.Χ. Το 200 π.Χ., μετά την επίθεση του Φιλίππου Ε’ εναντίον της πόλης, οι Αθηναίοι εξαπέλυσαν εκστρατεία κατά των εικόνων των Αντιγονιδών: γκρέμισαν το άγαλμα, το απογύμνωσαν από τον χρυσό και έριξαν τα κομμάτια του σε ένα πηγάδι της Αγοράς. Οι επιμελητές της έκθεσης Σ.Ντ. Ντίκερσον ΙΙΙ, Αντριου Σίαρς και Αρτούρο Γκαλανσίνο εξηγούν στον συνοδευτικό κατάλογο ότι στην αρχαιότητα όταν άλλαζε ένα καθεστώς ή μια θρησκεία, τα είδωλα του προηγούμενου κατέρρεαν, επειδή πίστευαν ότι φέρουν ένα κομμάτι της ζωτικής δύναμης του ηγεμόνα.

Ο εικονοκλάστης δεν χτυπούσε την πέτρα ή το μέταλλο. Χτυπούσε ένα πρόσωπο. Το ίδιο συμβαίνει με το παλαιότερο έργο της έκθεσης: έναν κορμό άρχοντα από την Ακκαδική Μεσοποταμία (2300-2250 π.Χ.), συναρμολογημένο από περίπου διακόσια θραύσματα γάββρου (είδος πετρώματος) αφού τον κατακερμάτισαν, κατά μία εκδοχή, οι πολιτικοί του αντίπαλοι.

Μία σφαίρα για τον Μουσολίνι

Στον αντίποδα της έκθεσης, η οποία δεν ακολουθεί χρονολογική σειρά, αλλά είναι οργανωμένη σε θεματικές ενότητες βρίσκεται μια προτομή του Μουσολίνι του 1923 με μία τρύπα από σφαίρα στο μέτωπο: την πυροβόλησαν ιταλοί παρτιζάνοι μετά την Απελευθέρωση, το 1945.

Το πολιτικό μένος δεν είναι όμως η μοναδική αιτία καταστροφής των έργων τέχνης. Το πρόσωπο που έχει αφαιρεθεί από μια αιγυπτιακή σαρκοφάγο ενδεχομένως να οφείλεται σε τυμβωρύχους. Και το νεοχεττιτικό επιτύμβιο γλυπτό ηλικίας 3.000 ετών που ανασκάφηκε στη Συρία αλλά μεταφέρθηκε σε γερμανικό μουσείο από τους ανασκαφείς του, είναι θύμα πολέμου, αφού έσπασε σε 900 κομμάτια εξαιτίας των βομβαρδισμών που έπληξαν το μουσείο του Βερολίνου κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Η φύση έχει τον δικό της ρόλο στην αποσπασματική διατήρηση των αρχαιοτήτων, όπως μαρτυρούν αριστερό χέρι από το χάλκινο άγαλμα ενός πυγμάχου κι ένας μαρμάρινος γονατιστός έφηβος – και τα δύο από το ναυάγιο των Αντικυθήρων. Παρουσιάζεται και το σπάσιμο που δεν οφείλεται σε ατύχημα αλλά σε τελετουργία, όπως η μεσοαμερικανική μορφή από το Τεοτιουακάν, που ίσως «θανατώθηκε» τελετουργικά.