Από την προϊστορία, στην πολυκατοικία

Λίγα εικοσιτετράωρα πριν από τα επίσημα εγκαίνια της έκθεσης «Αρχιτεκτονική στην Ελλάδα – Η Μυστηριακή Γλώσσα του Σχήματος» στο Καπνεργοστάσιο, δύο από τους αρχιτέκτονες – επιμελητές, οι Σταύρος Αλιφραγκής και Παναγιώτης Πάγκαλος, ασχολούνται με τις λεπτομέρειες στησίματος της μεγάλης έκθεσης απλωμένης στο γιγάντιο βιομηχανικό κτίριο, το οποίο σήμερα βρίσκεται στην κυριότητα της Βουλής των Ελλήνων.

Το εγχείρημά τους με συνεπιμελητές τον αρχιτέκτονα, αρχαιολόγο και ακαδημαϊκό Μανόλη Κορρέ και τον ομότιμο καθηγητή Αρχιτεκτονικής Δημήτρη Φιλιππίδη είναι φιλόδοξο καθώς επιχειρεί να αφηγηθεί την αρχιτεκτονική ιστορία του ελληνικού χώρου από την προϊστορία έως τον 21ο αιώνα.

Η αφετηρία της έκθεσης αντλεί από τη σκέψη του Δημήτρη Πικιώνη για την έννοια της «μυστηριακής γλώσσας του σχήματος» και την ικανότητα της μορφής να συνομιλεί με την παράδοση και τον ιστορικό χρόνο. Επίσης η σύγχρονη τέχνη σε αυτή την έκθεση αποκτά έναν εισαγωγικό ρόλο: η σκάλα από τσιμέντο του Κωστή Βελώνη, το μνημείο – πασαρέλα με πνευματικές μορφές της Βάνας Ξένου, η γοτθική ατμόσφαιρα από τις αρχιτεκτονικές μακέτες του Αγγελου Αντωνόπουλου, το ποιητικό εκστατικό βουνό – μία κατασκευή από ευρεθέντα υλικά του Ζήση Κοτιώνη, οι γεωμετρικές υφαντογραφίες της Μαρίας Σχινά, οι γιγάντιοι μηχανισμοί του Παναγιώτη Τανιμανίδη, η ποιητική εναπόθεση ιχνών συλλογικής και ατομικής μνήμης στη γλυπτική εγκατάσταση του Μιχάλη Μανουσάκη βρίσκουν στον άπλετο χώρο του βιομηχανικού κτιρίου τις θέσεις προβολής τους για να συνδράμουν στο αρχιτεκτονικό αφήγημα.

Ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός της βασίζεται στη λογική τρίκλιτης βασιλικής που σχηματίζουν παραταγμένα μαύρα τρίπτυχα. Στις επιφάνειές τους προβάλλουν φωτογραφίες και αναπαραγωγές αρχιτεκτονικών σχεδίων με τα επιλεγμένα αρχιτεκτονήματα από τους προϊστορικούς αιώνες έως τον 21ο αιώνα.

Στα πλαϊνά «κλίτη» παρουσιάζεται μία ροή οπτικών αφηγήσεων ελεύθερα σχηματισμένων από το εκτενές και ποικίλο αρχείο του Δημήτρη Φιλιππίδη και του Σταύρου Αλιφραγκή με φωτογραφίες, περιοδικά, αποκόμματα εφημερίδων, σκίτσα και σχέδια, χωρισμένα σε θεματικές ενότητες, για τις απαρχές της κατοίκησης, την πολυκατοικία, το «πανωσήκωμα», τις εκ νέου νοηματοδοτήσεις του ιστορικού παρελθόντος, το τοπίο, τη νεωτερικότητα.

Το μυστικό του Ηρωδείου

Η περιήγηση ξεκινά από την προϊστορία και την αρχαιότητα, σε ενότητες που επιμελείται ο Μανόλης Κορρές. Μία από τις μακέτες του που παρουσιάζεται στη μεγαλεπήβολη έκθεση στο κτίριο Κ3 της οδού Λένορμαν αποκαλύπτει έναν άγνωστο μηχανισμό της σκηνής του Ηρωδείου, ανασυνθέτοντας τον τρόπο με τον οποίο άλλαζαν τα σκηνικά στο αρχαίο θέατρο. Ο επίμονος αρχαιολόγος ξεκίνησε την έρευνά του για να δώσει απάντηση στο ερώτημά του πώς λειτουργούσε η σκηνική κατασκευή πίσω από τους ηθοποιούς. Μέσα από εκατοντάδες σχέδια, διαδοχικές διορθώσεις και τεκμηρίωση, κατασκεύασε τη μακέτα του Ηρωδείου. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς του, ο Κορρές υποστηρίζει και δείχνει έναν σύνθετο μηχανισμό που επέτρεπε την ανύψωση και την αλλαγή του σκηνικού κατά τη διάρκεια της παράστασης. Το σύστημα βασιζόταν σε τέσσερις τροχαλίες, σχοινιά και έναν ειδικό μηχανισμό μετάδοσης της δύναμης, σχεδιασμένο ώστε να πολλαπλασιάζει την ισχύ ενός ή δύο χειριστών που είχαν τον έλεγχο στην κίνηση της μεγάλης σκηνικής κατασκευής.

Η αρχαιότητα δεν παρουσιάζεται ως ένα απομονωμένο κεφάλαιο, αλλά ως μια παράδοση που εξακολουθεί να μετασχηματίζεται και να επανερμηνεύεται. Αντίστοιχα, η βυζαντινή και η οθωμανική κληρονομιά δεν αντιμετωπίζονται ως παρεκκλίσεις από μια υποτιθέμενη ευθύγραμμη πορεία προς τον νεοκλασικισμό. Αναδεικνύονται ως ενεργές παραδόσεις, οι οποίες διασταυρώνονται με το τοπίο, τη φύση και τις ανάγκες της κατοίκησης.

Η έκθεση δεν έχει μόνο τον εκπαιδευτικό χαρακτήρα μιας γραμμικής πορείας με χρονολογίες. Παραμένει απαιτητική χάρη στην πύκνωση του υλικού που διατρέχει τους αιώνες αρχιτεκτονικής και στην εναλλαγή των μορφών. Είναι όμως και αφαιρετική στη διαδρομή παρακολούθησης που προτείνει στον επισκέπτη, επειδή ο τρόπος παρουσίασης των παραδειγμάτων διαφορετικών αρχιτεκτονικών ρυθμών και εποχών εξομοιώνει τη σημασία των ιστορικών ρήξεων, των πολιτισμικών επιδράσεων και των κοινωνικών μετασχηματισμών.

«Τέσσερις αρχιτέκτονες έχουν τη γενική εποπτεία για το πώς μπορεί να στηθεί αυτό το όραμα χωρίς να είναι μία μονοσήμαντη αφήγηση, διδακτική. Δεν είναι αυτός ο στόχος μας. Θέλουμε να έρθει ο κόσμος και να προβληματιστεί για το τι είναι αρχιτεκτονική, τι είναι η αρχιτεκτονική παράδοση, πώς συνομιλεί με τις σύγχρονες ανάγκες και τις κοινωνικές απαιτήσεις», λέει ο Σταύρος Αλιφραγκής από την πλευρά των επιμελητών. Οι ίδιοι τονίζουν ότι πρόκειται για μία έκθεση που θα ανοίξει συζητήσεις σε παράλληλο πρόγραμμα εκδηλώσεων. Ωστόσο, για τον μη γνώστη της ιστορίας των αρχιτεκτονικών αλλαγών δεν είναι εύκολο να βρει τις διαφορές και τους συμβολισμούς στους αρχιτεκτονικούς μετασχηματισμούς οι οποίοι διαμόρφωσαν πόλεις και γεωγραφικές εκτάσεις στη χώρα, μέσα από διαδοχές πολεμικών συγκρούσεων και κατακτήσεων.

Η έκθεση, που διοργανώνει το CityLab σε συνδιοργάνωση με το Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας και με την αρωγή της Βουλής των Ελλήνων, θέτει και την ανάγκη δημιουργίας ενός Ελληνικού Μουσείου Αρχιτεκτονικής που θα συγκεντρώνει, θα τεκμηριώνει και θα διαφυλάσσει την αρχιτεκτονική παραγωγή, προσφέροντας χώρο στην έρευνα, την εκπαίδευση και τη διεθνή προβολή της.