Τα αριστουργήματα του Εσκοριάλ βγαίνουν ξανά στο φως

Το ημερολόγιο δείχνει 1628. Ο Πέτερ Πάουλ Ρούμπενς ανεβαίνει στο Βασιλικό Μοναστήρι του Σαν Λορένθο ντε Ελ Εσκοριάλ, μαζί με τον φίλο του Ντιέγο Βελάσκεθ. Μένουν έκθαμβοι μπροστά στα έργα του Τιτσιάνο που είχε συλλέξει ο βασιλιάς Φίλιππος Β΄, ο ηγεμόνας που μετέτρεψε το Εσκοριάλ σε ένα από τα σπουδαιότερα καλλιτεχνικά κέντρα της Ευρώπης.

Τέσσερις αιώνες μετά την ιστορική εκείνη επίσκεψη στο πολύσυνθετο κτίριο στους πρόποδες της Σιέρα ντε Γουαδαράμα (περίπου 50 χλμ. βορειοδυτικά της Μαδρίτης), που λειτούργησε ως ανάκτορο, βασιλική, βασιλικό πάνθεον, βιβλιοθήκη και πινακοθήκη, οι επισκέπτες θα μπορούν να δουν όχι μόνο τα αριστουργήματα του Τιτσιάνο, που θαύμασαν οι ομότεχνοί του, αλλά ένα σύνολο από 100 έργα ζωγραφικής. Είκοσι ένα εξ αυτών μάλιστα αν και δεν ήταν κρυμμένα στις αποθήκες, δεν βρίσκονταν σε κοινή θέα, καθώς κοσμούσαν γραφεία και χώρους απρόσιτους για το ευρύ κοινό, παρά το γεγονός ότι το Εσκοριάλ είναι ένα από τα πρώτα σε προσέλευση κοινού μνημεία της Ισπανίας.

Στέγη για τα 100 αυτά σπουδαία έργα είναι το Μουσείο Ζωγραφικής του Εσκοριάλ, το οποίο ιδρύθηκε το 1963, στο παλιό Θερινό Ανάκτορο του Φιλίππου Β΄, με αφορμή τα 400 χρόνια από την τοποθέτηση του θεμέλιου λίθου του μοναστηριού, και έμεινε κλειστό επί μία δεκαετία.

Τρεις σχολές

Από τρεις σχολές προέρχονται τα έργα που παρουσιάζονται από τις αρχές Οκτωβρίου στο πλήρως ανακαινισμένο μουσείο του Εσκοριάλ, ενός συγκροτήματος που θεωρείται το μεγαλύτερο αναγεννησιακό κτίριο του κόσμου: από την ιταλική με Τιτσιάνο, Τιντορέτο, Βερονέζε και Τζορντάνο, από την ισπανική με Ρίμπερα και από τη φλαμανδική με Βαν ντερ Βέιντεν και Κόξι.

Την παράσταση κλέβει ο «Γολγοθάς» (1457-1464) του Βαν ντερ Βέιντεν, έργο γνωστό και ως «Σταύρωση του Εσκοριάλ», «ένα από τα αριστουργήματα της παγκόσμιας ζωγραφικής», κατά την επιμελήτρια της συλλογής Κάρμεν Γκαρσία-Φρίας. Ο Εσταυρωμένος απεικονίζεται μπροστά από ένα κόκκινο φόντο και δίπλα του στέκονται η Παναγία και ο Αγιος Ιωάννης με φωτεινά λευκά ενδύματα. Ο Φίλιππος Β΄ το τοποθέτησε σε περίοπτη θέση. Οι προτιμήσεις όμως άλλαξαν επί Φιλίππου Δ΄ και το έργο εξορίστηκε σε δυσπρόσιτο σημείο του κτιρίου, όπου έμεινε σχεδόν αθέατο, μέχρι να στραφούν και πάλι τα φώτα πάνω του.

Ο δεύτερος μεγάλος πόλος έλξης είναι δύο έργα του Τιτσιάνο, με τον οποίο ο Φίλιππος Β΄ διατηρούσε αλληλογραφία και από τον οποίο απέκτησε πολλά έργα. Ανάμεσά τους η «Αγία Μαργαρίτα», το πρώτο που, σύμφωνα με τους επιμελητές, έστειλε ο Βενετσιάνος στον βασιλιά και το οποίο φέρεται να θαύμασαν ο Ρούμπενς με τον Βελάσκεθ. Μια δεύτερη στάση επιβάλλεται στην «Αλληγορία της Λύτρωσης» του Μίχιελ Κόξι, του «Φλαμανδού Ραφαήλ». Πρόκειται για ένα δίπτυχο που αποκαλύπτει, καθώς ανοιγοκλείνουν τα φύλλα του, τα διαδοχικά στάδια της χριστιανικής αφήγησης, έως την Ανάσταση.

Η μεγαλύτερη τομή στο Μουσείο Ζωγραφικής είναι, ωστόσο, ότι οι επιμελητές εγκατέλειψαν την καθιερωμένη ταξινόμηση ανά χρονολογία και εθνική σχολή. Στη θέση της προτείνεται η ιστορία της ίδιας της συλλογής: τέσσερις αίθουσες αφιερώνονται στον Φίλιππο Β΄ και η αφήγηση συνεχίζεται με τον Φίλιππο Δ΄, τον Κάρολο Β΄, τον Κάρολο Δ΄ και την Ισαβέλλα Β΄. «Περισσότερο από μια διαδοχή αριστουργημάτων, το Μουσείο Ζωγραφικής του Εσκοριάλ προσφέρει μια ολοκληρωμένη εικόνα για τη διαμόρφωση των Βασιλικών Συλλογών και για τον ρόλο που διαδραμάτισε η τέχνη στην κατασκευή της εικόνας της μοναρχίας», επισημαίνει ο διευθυντής των Βασιλικών Συλλογών, Βίκτορ Καχεάο.

Ενδιαφέρον έχουν και όσα απορρίφθηκαν. Στην έκθεση προβάλλονται οι πίνακες του Φεντερίκο Τσουκάρο, που είχαν παραγγελθεί για τον κεντρικό βωμό της Βασιλικής αλλά δεν άρεσαν στον Φίλιππο Β΄. Ο «Συνετός», όπως τον αποκαλούσαν, ήταν δύσκολος πελάτης: μπορούσε να παραγγείλει ένα έργο, αλλά αν το αποτέλεσμα δεν τον ικανοποιούσε, δεν το αποδεχόταν ακόμη κι αν επρόκειτο για διάσημο καλλιτέχνη.

Μουσείο Αρχιτεκτονικής

Εκτός από το Μουσείο Ζωγραφικής, στο Εσκοριάλ εγκαινιάστηκε και ένα δεύτερο μουσείο, εκείνο της Αρχιτεκτονικής, που μέσα από σχέδια, χαρακτικά, μακέτες, τεκμήρια και νέα οπτικοακουστικά μέσα προσφέρει στον επισκέπτη τα κλειδιά για να κατανοήσει ένα από τα μεγάλα αρχιτεκτονικά έργα των νεότερων χρόνων, από τα πρώτα σχέδια έως την κατασκευή του και τη μεταγενέστερη εξέλιξή του.

Η ανακαίνιση των δύο χώρων κόστισε 3,1 εκατ. ευρώ, ποσό που προήλθε κυρίως από κοινοτικά κονδύλια. Η πρόσβαση είναι δωρεάν έως τις 31 Δεκεμβρίου 2026. Από την 1η Ιανουαρίου 2027 η επίσκεψη θα περιλαμβάνεται στο γενικό εισιτήριο του μοναστηριού, με δυνατότητα ξεχωριστού εισιτηρίου για όσους το γνωρίζουν ήδη και θέλουν να δουν μόνο τα νέα μουσεία.