Χρήστος Παπούλιας: Η δύναμη των «αδύναμων έργων»

Υπάρχουν αρχιτέκτονες που αφήνουν πίσω τους κτίρια και υπάρχουν αρχιτέκτονες που αφήνουν πίσω τους έναν τρόπο να κοιτάζουμε τον κόσμο. Η έκθεση «Αδύναμα έργα. Η αρχιτεκτονική του Χρήστου Παπούλια και οι φίλοι του», που ανοίγει απόψε στο Ιδρυμα Β. & Μ. Θεοχαράκη, μας συστήνει τον αρχιτέκτονα, δύο χρόνια μετά τον θάνατό του, και τον τρόπο με τον οποίο σκέφτηκε, εργάστηκε, αμφέβαλε και συνομίλησε με την τέχνη.

Η έκθεση, σε επιμέλεια του Γιώργου Τζιρτζιλάκη και της αρχιτεκτονικής ομάδας Ασκήσεις Εδάφους, ξεκινά από ένα πολύτιμο υλικό: το αρχείο του Παπούλια, όπως διασώθηκε στην κατοικία του στα Αναφιώτικα. Ο Παπούλιας, αρχιτέκτονας της κρύπτης, της αινιγματικής έμπνευσης από όπου ξεκινά τον σχεδιασμό του, προβάλλει μέσα από το αρχείο του, το οποίο απλώνεται εντυπωσιακά πάνω σε ειδικά σχεδιασμένα τραπέζια εργασίας στον τέταρτο και τρίτο όροφο του Ιδρύματος εικαστικών τεχνών και μουσικής Β. και Μ. Θεοχαράκη.

Σχέδια, προσχέδια, μακέτες, χειρόγραφες σημειώσεις, επιστολές, φωτογραφίες, βιβλία και περιοδικά δεν παρουσιάζονται ως αποστειρωμένα τεκμήρια μιας επαγγελματικής διαδρομής, αλλά αποκαλύπτουν τους σταθμούς μιας σκέψης, τις παρεκκλίσεις, τις εμμονές, τις αποτυχίες και τις επαναλήψεις της, υπογραμμίζει το κείμενο των επιμελητών.

Ιδέες και έργα

Από το πρώτο του έργο, την κατοικία Πήγασος στη Λιβαδειά, το απραγματοποίητο αλλά ποιητικό πρότζεκτ για την αγροικία – βιβλίο του Γιάννη Κουνέλλη στην Τοσκάνη, τα υπόσκαφα μπάνια σε καπετανόσπιτα της Υδρας, τη συμμετοχή του σε διεθνείς αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς, έργα για την Documenta και τη βενετσιάνικη Μπιενάλε, σχέδια για το Εριχθόνειο Μουσείο Ακροπόλεως, μέχρι μακέτες για το θέατρο του Μιχαήλ Μαρμαρινού στο Θησείο, το αρχείο του γίνεται ένας χώρος όπου τα ανολοκλήρωτα ίχνη ιδεών δείχνουν εξίσου σημαντικά με τα έργα που ολοκληρώθηκαν.

Η έκθεση αυτή είναι ένας διάλογος των έργων του αρχιτέκτονα με τα έργα καλλιτεχνών τους οποίους ένιωθε φίλους. Τα έργα του Παπούλια είναι όλα φτιαγμένα στο χέρι, με μια απτική ποιότητα τόσο σπάνια στις μέρες μας που κατακλύζεται από τα τεχνολογικά εργαλεία τα οποία διευκολύνουν και τυποποιούν τον αρχιτεκτονικό σύγχρονο. Αφηγούνται τη διαδρομή του Χρήστου Παπούλια που είχε αρχίσει από τη Βενετία, όπου σπούδασε αρχιτεκτονική και επηρεάστηκε από τους καθηγητές του, δημιουργούς όπως οι Αλντο Ρόσι, Κάρλο Σκάρπα, Μανφρέντο Ταφούρι. Ακολούθησαν χρόνια παραμονής στο εξωτερικό, επαφή με τη φιλοσοφία και την κριτική θεωρία και η ολοένα στενότερη σχέση του με τον κόσμο της τέχνης. Και όταν επιστρέφει στην Αθήνα, συμμετέχει στην εκδοτική ομάδα του περιοδικού «Τεύχος» (1989-1992), ενώ παράλληλα άρχισε να αναπτύσσει τις πρώτες αρχιτεκτονικές του μελέτες.

Συντροφιά του είναι τα έργα που τοποθέτησαν οι επιμελητές στους τοίχους και γύρω από την τράπεζα εργασίας εξηγώντας ότι η αρχιτεκτονική του διαμορφώθηκε ανάμεσα στον πυκνό ιστό σχέσεων με τους Γιάννη Κουνέλλη, Μπράις Μάρντεν, Μικελάντζελο Πιστολέτο, Γιώργο Χατζημιχάλη, Γιώργο Λάππα, Νίκο Μπάικα, Μαριέλα Σιμόνι, Μαρία Παπαδημητρίου, Βασιλική Τσεκούρα. Παράλληλα, αναφέρθηκε στο έργο των Τζιοβάνι Μπατίστα Πιρανέζι, Ρίτσαρντ Λονγκ και Μάριο Μερτζ.

Η διεθνής αναγνώριση θα έρθει αργότερα: συμμετοχές στην Documenta Χ, στην 48η Biennale της Βενετίας και στην Documenta 14 στην Αθήνα. Ενώ το Κέντρο Πομπιντού στο Παρίσι απέκτησε δύο σημαντικές μελέτες του, το «Εριχθόνειο Μουσείο Ακροπόλεως» και τα «Αστικά Δωμάτια» για τη Λιουμπλιάνα, σε συνεργασία με τον Πιστολέτο. Παρ’ όλα αυτά, όπως επισημαίνουν οι επιμελητές, η παρουσία του στην εγχώρια αρχιτεκτονική κουλτούρα παρέμεινε δυσανάλογα περιορισμένη σε σχέση με τη σημασία του έργου του.

Είναι αδύναμη η αρχιτεκτονική του Χρήστου Παπούλια; Ο Γιώργος Τζιρτζιλάκης, φίλος με τον αρχιτέκτονα από την εποχή της συνεργασίας τους στο «Τεύχος», σημειώνει για τον τίτλο της έκθεσης που συνεπιμηλήθηκε με την ομάδα Ασκήσεις Εδάφους (Κώστας Ευσταθίου, Νίκος Λάμπρου, Κωνσταντίνος Τσέλλος): «Στο ραντεβού των φίλων, όπως είναι και ο τίτλος του εμβληματικού πίνακα του Μαξ Ερνστ, τα έργα των φίλων του καλλιτεχνών συγκεντρώνονται, ως το απροϋπόθετο Αλλο που χρειάζεται για να πλησιάσει κανείς αυτόν τον εσωτερικό κόσμο.

Πλαισιώνοντας τα ίχνη αυτής της εσωτερικής διαδικασίας, συγκροτούν έναν τόπο όπου μπορεί κανείς να συναντήσει και να αφουγκραστεί “αδύναμα έργα” όχι γιατί είναι ελλιπή, “φτωχά” ή ανεπαρκή, αλλά γιατί είναι “γεμάτα αμφιβολίες και προσωπικές σκέψεις”. Μια αδυναμία απαραίτητη για τη διερώτηση και τον στοχασμό, που γίνεται προϋπόθεση και κινητήριος δύναμη της σύγχρονης αρχιτεκτονικής και καλλιτεχνικής δημιουργίας, επειδή ακριβώς δίνει τη δυνατότητα να υποδεχτούμε τη ζωή σε όλη της την απρόβλεπτη ρευστότητα».

Η σημασία της κρύπτης

Τον Μάρτιο του 1991 ο Παπούλιας δημοσιεύει στο «Τεύχος» τη μελέτη του για το «Εριχθόνειο Μουσείο Ακροπόλεως», μια πρόταση εκτός συναγωνισμού στον διαγωνισμό για το νέο μουσείο. Η μελέτη θα του χαρίσει απροσδόκητη διεθνή αναγνωρισιμότητα, καθώς με αυτή την ποιητική του προσέγγιση βρίσκεται απέναντι στον πυρετό της ανοικοδόμησης που οδηγεί στον κυνισμό της αρχιτεκτονικής. Αναζητά έναν διαφορετικό τρόπο να συνδεθεί ο σύγχρονος άνθρωπος με την αρχαιότητα. Και τον βρίσκει στην ιδέα της «κρύπτης»: ενός τόπου όπου οι σκιές, τα ίχνη και οι ιδέες εξακολουθούν να φωτίζονται από ένα εσωτερικό ανθρώπινο φως.

Το αρχείο του Παπούλια μαζί με τα έργα των φίλων του τροφοδοτούν και τη σύγχρονη δημιουργικότητα. Το Ιδρυμα Θεοχαράκη, όπως διευκρίνισε χθες ο γενικός διευθυντής Στέλιος Βασιλάκης, ανέλαβε την επανέκδοση του εξαντλημένου βιβλίου τού Χρήστου Παπούλια «Υπερτόπος. Δύο αρχιτεκτονικές μελέτες» (εκδόσεις Futura) και διοργανώνει ένα πρόγραμμα παράλληλων εκδηλώσεων και δημόσιων συζητήσεων, καθώς και τον συγκεντρωτικό κατάλογο της παρούσας έκθεσης.