Σταύρος Σταμπόγλης στα «ΝΕΑ»: «Στηρίζομαι στη φυσική προδιάθεση και το συναίσθημα»

Δοκιμιογράφος, ποιητής και συγγραφέας ο αρχιτέκτονας και ακάματος Σταύρος Σταμπόγλης αποτελεί μια αθόρυβη, μα ουσιαστική, περίπτωση στα ελληνικά γράμματα που, εκτός του δικού του έργου, έχει συμβάλει με κριτικές θεωρήσεις πάνω στον Ριζάκη, τον Δασκαλόπουλο και άλλους.

Να ξεκινήσω σκεπτόμενος πως μοιάζετε να μοιράζετε την εργασία σας στη γραφή μεταξύ κυρίως ποίησης και κριτικής. Τι εκκινεί τον κάθε κύκλο δουλειάς και υπάρχει αυτοτελώς και μια άλλου είδους τεχνική σε κάθε κύκλο;

Κυρίως εκφράζομαι με τον έμμετρο λόγο. Αλλά η ιδιότητα του κριτικού, που μου αποδόθηκε, δεν μου πρέπει. Αλλο θέμα αν «κρυφοκαμαρώνω». Τολμώ να ανασκάψω άλλους, κυρίως με το συναίσθημα, αναζητώντας τον λυγμό πίσω από την αυτοπεποίθηση. Πάντως γενικά η κριτική από καιρό αποτελεί ανεξάρτητη επιστημονική-λογοτεχνική «αρχή». Η κριτική δεν είναι παίξε-γέλασε – ειδικά όταν «περιφρονεί» καθώς «προωθεί». Και στον έμμετρο και στον κριτικό λόγο στηρίζομαι κυρίως στη φυσική προδιάθεση και το συναίσθημα.

Η ποίησή σας, εκτός από τις κλασικές σας εργασίες, συχνά ρευστοποιείται με το πεζό («Παραμύθια Ανεβάζω», «Ανοιξη 2026-31 νυχτερινά πεζοποιήματα», ακόμη και το «Με την πλάτη στο Παρόν», ή στις «Διηγήσεις Πόλεων»). Ποια τα όρια λέτε, και μήπως εισερχόμαστε ως λογοτεχνική εποχή – ή και γενικά – σε ένα ανακάτεμα των ειδών;

Θα ήθελα να σημειώσω πως η «πεζοποίηση» είναι ένα δόκιμο είδος. Εχει «υπηρετηθεί» από σπουδαίους έλληνες ποιητές. Ωστόσο, σήμερα τα όρια ανάμεσα στην ποίηση και την πρόζα κάπου χάνονται. Μια διήγηση μπορεί να αναγνωριστεί ως ποίημα και το αντίστροφο. Αν μάλιστα εξετάσουμε και τις δυνατότητες της αστραπιαίας εξέλιξης του άυλου κόσμου, της εικόνας και του περιβάλλοντος, τα σύνορα αλλάζουν. Οταν η ισχύς της τεχνολογίας γίνεται προέκταση του ματιού και του χεριού, άρα και του ανθρώπινου στοχασμού, δεν μένει παρά η ένταση κάποιου είδους επαναστατικής διαδικασίας. Προσωπικά προσπαθώ να ανανεώσω την «πεζοποίηση» με τον ρυθμό και το περιεχόμενο· δηλαδή την αποτύπωση του σύγχρονου, καθώς ισοπεδώνει επιταχύνοντας, ενώ κοιτάει πίσω τα ερείπια με ανάμεικτα αισθήματα.

Πότε μπαίνετε στα γράμματα πιο επίσημα και πιο εντατικά και τι σας οδηγεί, από το να παραμείνετε ένας καλός αναγνώστης, να γράψετε εσείς;

Πρωτόγραψα αυτόματα κάτι σπαραξικάρδιους στίχους στα 15 μου. Αιτία, ένας έρωτας δίχως ελπίδα ανταπόκρισης. Θυμάμαι πολύ καλά κάθε λεπτομέρεια κι ας έχουν περάσει 65 χρόνια. Για δεκαετίες ήμουν ένας «ποιητής της Κυριακής», όπως το ορίζει ο Γιώργος Σεφέρης. Η πρώτη μου συλλογή βγήκε στο φως από τις εκδόσεις Γαβριηλίδη το 2009, στα 63 χρόνια μου, με απολύτως πρόσφατες γραφές. Ο,τι παλαιότερο, είχε χαθεί σε μια καταστροφή.

Πείτε μας και δυο ίσως βασικές σας επιρροές.

Πέντε ήταν οι βασικές επιρροές μου· Σολωμός, Παλαμάς, Καβάφης, Σεφέρης, Ρίτσος. Ο,τι γράφω, μπορεί να το κονιορτοποιώ μέχρι να νιώσω πως ολοκληρώθηκε κάτι, ωστόσο όλα ξεκινούν κάθε φορά ξαφνικά, καθώς με κεντρίζει το περιβάλλον με κάθε τρόπο.

Η ποίηση οφείλει να ανακλά την κάθε φορά γλώσσα, να την αλλάζει, να τη διασώσει ή να την προβοκάρει;

Εχω την άποψη πως συμβαίνουν και τα τρία συγχρόνως. Ωστόσο, στην ελληνική γλώσσα ιστορικά, αυτό που κυρίως προέχει στους αιώνες είναι οι προσπάθειες για τη «διάσωση». Σήμερα, η ελληνική γλώσσα ενώπιον της ραγδαίας εξέλιξης κινδυνεύει. Εάν επαναπαυθούμε στις δάφνες, οι επόμενες δεκαετίες δεν θα είναι παρά μια μέση εποχή προς τη συρρίκνωση. Σήμερα δεν φτάνουν η παράδοση, η αγάπη, το ήθος, η προδιάθεση. Δεν επαρκούν ο κοινωνικός αυτοματισμός, η πίστη στο δίκιο για τη διάσωση της ελληνικής.

Μέσα στο έργο σας εντοπίζουμε από αναφορές και υπομνήσεις στη δολοφονημένη Ελένη Τοπαλούδη μέχρι μια επιστροφή στο έγκλημα του Αουσβιτς. Πώς σας επηρεάζει το έγκλημα, η φρίκη, είτε έχει τη συλλογική χροιά του φρικτού Ολοκαυτώματος είτε την τραγωδία μιας καθημερινής γυναίκας; Πιστεύετε σε μια ποίηση που πρέπει να κινητοποιεί;

Η σύγχρονη εποχή επιβάλλει τεχνητά την αναγκαστική ενσωμάτωση και τη νέα εχθρότητα. Από την άλλη, ο εφησυχασμός οδηγεί σε μια ανεξέλεγκτη και ασύλληπτη τεχνολογική εξέλιξη. Ο ολοκληρωτισμός, η επιθετικότητα, ο πόλεμος, η εξόντωση κάθε είδους, αντί να αποδυναμώνονται χάρη στις δυνατότητες για επικοινωνία και διάλογο, ισχυροποιούνται. Δεκάδες χιλιάδες γυναίκες κάηκαν στις πυρές στα χρόνια του Μεσαίωνα. Οι δολοφονημένες γυναίκες στο σύγχρονο πλέγμα των πόλεων και μητροπόλεων είναι αποτέλεσμα σχεδόν της ίδιας καθυστέρησης. Ο εκβιασμός των πόλεων με τον τρόμο των βομβαρδισμών στη Γάζα, στο Κίεβο, στην Τεχεράνη εντείνει την εχθρότητα, την απολυταρχία. Η ποίηση μπορεί να αποτυπώσει και να κωδικοποιήσει την φασίζουσα καθημερινότητα κάθε είδους και κατηγορίας. Η ποίηση κινδυνεύει να γίνει όργανο, αν δεν σταθεί κριτικά απέναντι στη συντριβή της «ιδέας» και των τάσεων προς έναν γενικευμένο ολοκληρωτισμό. Το ποίημα ανήκει και στη δικαιοδοσία της αλήθειας· αλλά η αλήθεια υποκύπτει στην κρατούσα πίστη ή «σταυρώνεται». Φοβάται λοιπόν η αλήθεια; Και ποιος είπε πως είναι ακίνδυνο χόμπι η ποίηση;

Το ερώτημα-στίχος «Πόσο θα αντέξουν ακόμη οι πόλεις», («Σπείρες Εξέλιξης ή Προαγωγή Πολέμου»), είναι ερώτημα αρχιτεκτονικό, ανθρωπολογικό ή ποιητικό σήμερα που οι πόλεις ταχύτατα αλλάζουν κάτω από την τουριστικοποίηση;

Πόλισμα-Πόλις-Μητρόπολις-Μεγάπολις-Οικουμενούπολις. Νέες συνθήκες ολοκληρωτισμού αναφύονται εδώ μέσα. «Πόλη», η σπουδαιότερη ανακάλυψη του ανθρώπου. Ολα τα σημαντικά ζητήματα εδώ δημιουργούνται, λύνονται, χρονίζουν, συμπλέκονται. Υπάρχουν πολεοδομικά συγκροτήματα 30 εκατομμύρια κατοίκων. Οι πόλεις είναι σκληροί και ανελέητοι τόποι. Καταπίνουν ταχύτατα το άκτιστο. Εξαντλούν το οξυγόνο και τραυματίζουν την έννοια της ανεξαρτησίας, τη στιγμή που την προσφέρουν.

Ωστόσο προετοιμάζουν συνεχώς την εξέγερση με διάφορες μορφές. Σκέπτομαι πως οι βομβαρδισμοί πόλεων σήμερα μπορούν να καταχωρισθούν και στη χωρία της προειδοποίησης. Κατά τη γνώμη μου, τα μεγάλα προβλήματα από την τουριστικοποίηση μπορούν να αντιμετωπιστούν. Αλυτο πρόβλημα στην Ευρώπη είναι η ένταση της μετανάστευσης. Ολα δείχνουν πως ήρθε η ώρα να πληρώσει ο λεγόμενος προηγμένος κόσμος για τους πολέμους και την καταλήστευση των πόρων στην Αφρική.

Η αρχιτεκτονική σάς βοήθησε στη συγγραφή ή είναι άλλο εντελώς πεδίο και ενασχόληση για εσάς;

Συχνά με τις λέξεις «αρχιτεκτονική» και «αρχιτέκτων» φανταζόμαστε κάτι σαν επιστήμη οικοδόμησης, διεύθυνση ορχήστρας, διαχείριση πολυκατοικίας κ.λπ. Κι όμως, «αρχιτέκτων» σημαίνει κυρίως σύνθεση. Και σύνθεση σημαίνει οργάνωση αντιθετικών και συναφών τόπων και λειτουργιών. Αρα αναφύεται η αφαίρεση κατά τη συνεργασία ανάμεσα στα διαφορετικά. Ολα αυτά οδηγούν στην έννοια ρυθμός. Το ποίημα ζει στον ρυθμό και στην αφαίρεση. Το ποίημα αρχιτεκτονεί για να ισορροπήσει, ως πολυώροφη και πολυεπίπεδη έκφραση, στο έδαφος της λευκής σελίδας.