Από το κάρβουνο έως την όπερα: Ο κόσμος του Ουίλιαμ Κέντριτζ

Πώς μπορεί ένα σχέδιο με κάρβουνο να μετατραπεί σε κινούμενη εικόνα, μια όπερα σε πεδίο πολιτικού σχολιασμού και ένας τοίχος μήκους μισού χιλιομέτρου σε μια ζωφόρο της Ιστορίας; Στον κόσμο του Ουίλιαμ Κέντριτζ τα όρια ανάμεσα στις εικαστικές τέχνες, το θέατρο, τη μουσική και την περφόρμανς είναι εξαρχής ρευστά. Και ακριβώς αυτή την πλευρά του έργου ενός από τους σημαντικότερους εν ζωή καλλιτέχνες επιχειρεί να φωτίσει η μεγάλη έκθεση «Το Μεγάλο Ναι, το Μεγάλο Οχι», που ανακοίνωσε το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, σε επιμέλεια του Ταρέκ Αμπού Αλ Φετούχ.

Πρόκειται για την πρώτη μεγάλης κλίμακας παρουσίαση του νοτιοαφρικανού καλλιτέχνη στην Ελλάδα, με περισσότερα από 100 έργα – σχέδια, γλυπτά, μακέτες, κινηματογραφικές προβολές και τεκμήρια παραγωγής. Το κλειδί για να προσεγγίσει ο επισκέπτης την έκθεση είναι να παρακολουθήσει το πώς ο Κέντριτζ δεν εγκατέλειψε ποτέ το σχέδιο με όποια μορφή τέχνης κι αν καταπιάστηκε, αλλά του έδωσε κίνηση, το συνδύασε με το τραγούδι και τον χορό, το έσβησε, το επανασχεδίασε και εν τέλει του έδωσε την ευκαιρία να καταλάβει τον χώρο. Μέσα από αυτές τις διαρκείς μεταμορφώσεις, η Ιστορία, είτε ατομική είτε συλλογική, παύει να είναι ακίνητη, αλλά μετατρέπεται σε μια εικόνα που μπορεί, ανά πάσα στιγμή, να σβηστεί και να ξαναγραφτεί.

Γεννημένος το 1955 στο Γιοχάνεσμπουργκ, ο Κέντριτζ διαμόρφωσε τη γλώσσα του μέσα στη Νότια Αφρική του απαρτχάιντ, χωρίς ωστόσο το έργο του να περιοριστεί ποτέ σε μια τοπική αφήγηση. Η Ιστορία, η μνήμη, η βία, η αποικιοκρατία, αλλά και η αδυναμία να υπάρξει μία και μοναδική εκδοχή της πραγματικότητας επανέρχονται διαρκώς στο έργο του.

Ανάμεσα σε όσα θα δούμε στην Αθήνα ξεχωρίζει η μακρά και καθοριστική σχέση του με την όπερα, που ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του 1980 και σφραγίστηκε από τη σκηνή. Στην «Επιστροφή του Οδυσσέα στην πατρίδα» του Μοντεβέρντι (1998), η όπερα συναντούσε το κουκλοθέατρο: οι ξύλινες κούκλες της Handspring Puppet Company κινούνταν μπροστά στους θεατές από ορατούς χειριστές, χωρίς απόκρυψη του μηχανισμού που τους έδινε ζωή, σαν να υπενθύμιζε από την αρχή ότι, για τον Κέντριτζ, η μαγεία της σκηνής δεν καταστρέφεται όταν αποκαλύπτεται ο τρόπος με τον οποίο δημιουργείται.

Στον «Μαγικό Αυλό» του Μότσαρτ (2005), η σκηνή μετατράπηκε σχεδόν σε έναν τεράστιο μαυροπίνακα, όπου εμφανίζονταν και εξαφανίζονταν τα χαρακτηριστικά του σχέδια. Και στη «Μύτη» του Σοστακόβιτς, που έκανε πρεμιέρα στη Metropolitan Opera το 2010, ο παράλογος κόσμος του Γκόγκολ ξεδιπλώθηκε μέσα από σκισμένα χαρτιά και μια γιγάντια μύτη που αποκτά σχεδόν δική της κοινωνική υπόσταση.

Η σχέση του με τον χρόνο βρέθηκε στο επίκεντρο του «Η άρνηση του χρόνου» σε συνεργασία με τον ιστορικό της επιστήμης Πίτερ Γκάλισον. Στο κέντρο της εγκατάστασης βρισκόταν μια τεράστια μηχανική κατασκευή με φυσούνες που ανέπνεε ρυθμικά σαν γιγάντιος πνεύμονας – ή, όπως την αποκαλεί ο ίδιος ο Κέντριτζ, ένας «ελέφαντας». Στο «Θρίαμβοι και θρήνοι» (2016), δημιούργησε μια ζωφόρο περίπου 500 μέτρων στις όχθες του Τίβερη στη Ρώμη – όχι ζωγραφίζοντας τις μορφές πάνω στους τοίχους, αλλά αφαιρώντας τη βιολογική επικάλυψη από την επιφάνειά τους.

Η μεγάλη παραγωγή «Το κεφάλι και το φορτίο», που έκανε πρεμιέρα στην Turbine Hall της Tate Modern το 2018, έστρεψε το βλέμμα σε μια λιγότερο γνωστή ιστορία: στους εκατοντάδες χιλιάδες Αφρικανούς που χρησιμοποιήθηκαν ως μεταφορείς, εργάτες και στρατιώτες στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο ίδιος ο τίτλος παραπέμπει σε γκανέζικη παροιμία «το κεφάλι και το φορτίο είναι ο μπελάς του λαιμού», υπονοώντας το τριπλό βάρος, σωματικό, ιστορικό και ψυχικό, που έφεραν αυτοί οι άνθρωποι. Και στο πρόσφατο «Το Μεγάλο Ναι, το Μεγάλο Οχι» από το οποίο δανείζεται τον τίτλο της και η έκθεση του ΕΜΣΤ, η όπερα μετατρέπεται σε έναν χώρο όπου μουσική, θέατρο, κίνηση και εικόνα λειτουργούν ως ισότιμα στοιχεία.

Στη Λυρική

Η σχέση αυτή με την όπερα δεν είναι άγνωστη στο ελληνικό κοινό, που είχε ήδη γνωρίσει το έργο του το 2017, με την προβολή του «Παίξε πιο γλυκά τον χορό» στον πεζόδρομο της Διονυσίου Αρεοπαγίτου, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών, ενώ και η Εθνική Λυρική Σκηνή φιλοξενεί στις 30 Οκτωβρίου τον «Ορφέα» του Μοντεβέρντι σε σκηνοθεσία Κέντριτζ – μια διεθνή συμπαραγωγή με το Φεστιβάλ του Γκλάιντμπορν και τη Metropolitan Opera.