Αγαπητή ΑΙ, γράψε μου ένα μυθιστόρημα για Νομπέλ

«Ποτέ δεν ζήτησα από ένα βιβλίο τίποτα άλλο πέρα από τον ίλιγγο. Τόσο στο μυθιστόρημα όσο και στο ποίημα, λίγοι είναι οι συγγραφείς που μπορούν να με συνεπάρουν», γράφει ο Λουί Αραγκόν στο γαλλικό λογοτεχνικό περιοδικό «Les Lettres Françaises» το 1958, με τίτλο «Μια Δίχως Τέλος Άνοιξη».

Βρισκόμαστε στο τέλος της λογοτεχνικής άνοιξης; Τι θα σκεφτόταν ο Αραγκόν, η Βιρτζίνια Γουλφ, ο Κάφκα, αν μάθαιναν πως, σε ένα μακρινό για εκείνους μέλλον, χιλιάδες συγγραφείς ζητούν από την τεχνητή νοημοσύνη να γράψει βιβλία σαν τα δικά τους;

Έχοντας εισχωρήσει σε κάθε πτυχή της ανθρώπινης δραστηριότητας, θα ήταν αφελές να πιστέψουμε πως η τέχνη θα μείνει ανεπηρέαστη.

Η ΤΝ παράγει λογοτεχνικά κείμενα. Αναγνωρίζει συγγραφικές φωνές, μιμείται το ύφος τους. Αν είσαι νέος συγγραφέας και ψάχνεις τρόπους να ξεμπλοκάρεις μπροστά στη λευκή σελίδα, η ΤΝ μπορεί να σου δώσει έτοιμους στίχους, διηγήματα, ιδέες να ξεκινήσεις το πολυπόθητο έργο σου – είναι η έμπνευσή σου. Ή μήπως όχι;

Όταν ο χρόνος της γραφής συρρικνώνεται

Ο Τόμας Μαν χρειάστηκε περίπου δέκα χρόνια για να ολοκληρώσει το «Μαγικό Βουνό». Ο συγγραφέας σήμερα, εικάζω, θα γελούσε. Στην ύστερη νεωτερικότητα ο χρόνος επιταχύνεται ραγδαία και αρκούν δέκα δευτερόλεπτα για να γραφτεί ένα ποίημα. Ο χρόνος συστέλλεται, το παρελθόν εξατμίζεται. Ο άνθρωπος περνά μέσα από την προσωπική του αλλοτρίωση που επιφέρει ο σύγχρονος ρυθμός της ζωής και με την αίσθηση του κατεπείγοντος ορμάει να χειραγωγήσει τα πάντα.

Πρόκειται για την ακόρεστη επιθυμία να ελέγξει, να αποκτήσει την απόλυτη πρόσβαση σε κάθε αγαθό, τίποτα να μην μένει εκτός προσβασιμότητας, όπως γράφει ο Χάρτμουτ Ρόζα στο νέο του δοκίμιο «Ανελεγξιμότητα» (εκδόσεις Πλήθος, μετάφραση Δανάη Σιώζιου).

Η χρήση ΤΝ διασφαλίζει την αποφυγή της αποτυχίας; Δίνει στον συγγραφέα μια κατεύθυνση ή καταργεί το ίδιο το νόημα της γραφής, αν συμφωνήσουμε ότι υπάρχει;

«Το ζήτημα είναι ότι η ΤΝ δεν είναι ζωή. Ούτε τέχνη είναι. Οι ”έξυπνες” μηχανές μοιάζουν να έχουν στο τσεπάκι τις απαντήσεις σε όλα μας τα ερωτήματα – αλλά μπορούν να μας εμπνεύσουν; Πολύ αμφιβάλλω. Μπορούν να παράγουν κάτι άλλο πέρα από κακέκτυπα; Φυσικά και όχι», λέει στα ΝΕΑ η Μαρίνα Αγαθαγγελίδου, συγγραφέας και μεταφράστρια. «Το να προστρέχουμε στην ΤΝ για να μας βγάλει από το writer’s block μας το βρίσκω πολύ αφελές και πολύ τεμπέλικο. 

Ο Κώστας Σπαθαράκης, ιδρυτής των εκδόσεων Αντίποδες, φαίνεται να συμφωνεί. «Ειλικρινά δυσκολεύομαι να καταλάβω γιατί, ενώ η ζωή γύρω μας είναι γεμάτη παράδοξα, κωμικές αντιφάσεις, συγκίνηση και θλίψη, χαρά και αγώνα, να αναζητήσει κανείς βοήθεια και “έμπνευση’ στο κομπιουτεράκι του. Καμιά φορά είναι καλύτερα να μην μουντζουρώνουμε ”αθώα” λευκά χαρτιά χωρίς αιτία.»

Η μάχη για τη δημιουργία και τα πνευματικά δικαιώματα

Η Μαρίνα Αγαθαγγελίδου ανησυχεί για την εξέλιξη περισσότερο σε συλλογικό παρά σε ατομικό επίπεδο. «Ήδη βρισκόμαστε σε αυτό το στάδιο όπου βλέπουμε τα έργα και τα πνευματικά δικαιώματα των δημιουργών να λεηλατούνται ασύστολα προκειμένου να εκπαιδευτούν τα διάφορα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης (με τις ευλογίες των κολοσσιαίων εταιριών που βρίσκονται από πίσω). Κάτι που, πέρα όλων των άλλων, βάζει εμάς τους δημιουργούς σε θέση άμυνας, να πρέπει να υπερασπιζόμαστε όχι μόνο τα δικαιώματά μας, αλλά και την ίδια τη δημιουργική φύση της δουλειάς μας. Πρόσφατα, σ’ ένα τραπέζι ύστερα από μια λογοτεχνική εκδήλωση στην οποία συμμετείχα, ένας κύριος επέμενε ότι σε λίγα χρόνια από τώρα η ΤΝ άνετα θα μπορεί να μεταφράζει Κάφκα ή Μπάχμαν και ότι οι περισσότεροι άνθρωποι ήδη τώρα δεν είναι σε θέση να διακρίνουν αν ένα κείμενο έχει γραφτεί από άνθρωπο ή από την τεχνητή νοημοσύνη, δεν είναι μορφωμένοι και δεν διαβάζουν. Νομίζω πως δεν πρέπει να υποτιμούμε τους ανθρώπους, δεν είναι τόσο χαζοί όσο νομίζουμε. Αλλά το ζήτημα της εκπαίδευσης, σε όλες τις βαθμίδες, το ποιος έχει πρόσβαση στη μόρφωση και τι μόρφωση του παρέχεται, είναι πράγματι, μέσα στις δεδομένες συνθήκες, ένα ζήτημα εξαιρετικά κρίσιμο για την εποχή μας.»

Ο Κώστας Σπαθαράκης, όπως λέει στα ΝΕΑ, έχει λάβει πολλές προτάσεις βιβλίων με χρήση ΤΝ, παραδόξως όμως μέχρι τώρα πρόκειται για δοκίμια. «Ασφαλώς αλλάζει ο τρόπος ανάγνωσης κι αξιολόγησης, κατά βάση γιατί γίνεται κανείς πιο δύσπιστος απέναντι στο κείμενο, επιβάλλεται πολύ αυστηρό fact checking, και επίμονη διερώτηση για τη χρήση των τεχνασμάτων, των σχημάτων λόγου κ.λπ. Στη λογοτεχνία βέβαια αυτό ήταν για μας αυτονόητο και πριν, απλώς τώρα νιώθω πως η καχυποψία απέναντι στα κείμενα βαθαίνει για όλους τους αναγνώστες, άρα και για μας. Η τεχνητή νοημοσύνη αναδιατάσσει το υπάρχον γλωσσικό υλικό με τρόπο κατά βάση πιθανολογικό. Η ιδέα του αριστουργήματος που προκύπτει τυχαία μου είναι ξένη και μάλλον αδιάφορη. Με απασχολεί όμως πολύ ο πληθωρισμός των μη εμπρόθετων  κειμένων, λογοτεχνικών και μη, καθώς και η ευκολία με την οποία άνθρωποι με συνομιλητές και βιβλιοθήκες καταφεύγουν στην ΤΝ για να πάρουν μια ”ιδέα”. Με απασχολεί επίσης η εύκολη παραγωγή και αναπαραγωγή λαθών και ψευδαισθήσεων της ΤΝ στον δημόσιο λόγο. Η λογική των εταιρειών της ΤΝ είναι απλή, αδηφάγα και βίαιη: είμαστε το μέλλον και οποιαδήποτε ένσταση ή αντίσταση συνιστά οπισθοδρομική και αντιδραστική στάση. Δεν είμαι βέβαιος πως οι ρήτρες των συμβολαίων που υπογράφουμε κι εμείς με ξένους οίκους ή μεταφραστές προστατεύουν πραγματικά κάτι.»

Τα όρια και οι δυνατότητες της ΤΝ

Η χρησιμότητα της ΤΝ, πάντως, δεν περνά απαρατήρητη. «Σε ένα προκαταρκτικό στάδιο, πριν από την καλλιτεχνική δημιουργία, η ΤΝ μπορεί να είναι χρήσιμη, να διευκολύνει και να επιταχύνει απίστευτα την αναζήτηση και την έρευνα και, άρα, να λειτουργήσει προωθητικά, τουλάχιστον σε πρώτη φάση», λέει η Μαρίνα Αγαθαγγελίδου. «Μετά χρειάζεται διπλός και τριπλός έλεγχος των πηγών, χρειάζεται το ανθρώπινο μάτι και μυαλό που θα ελέγξει αυτά που ξέρασε το μηχάνημα σ’ ένα κλάσμα του δευτερολέπτου. Κι αυτό αφορά τόσο τη γραφή όσο και τη μετάφραση λογοτεχνίας. Σήμερα δυσκολευόμαστε να φανταστούμε ή να θυμηθούμε πώς γινόταν η μετάφραση πριν από το διαδίκτυο, όταν ακόμα δεν υπήρχαν καν ηλεκτρονικά λεξικά και ηλεκτρονικές μηχανές αναζήτησης και, αν έψαχνες μια λέξη ή μια πληροφορία πραγματολογικού χαρακτήρα, έπρεπε να καταφύγεις αναγκαστικά σε κάτι τεράστια έντυπα λεξικά, σε βιβλιοθήκες και αρχεία. Τώρα τα ιντερνετικά μεταφραστικά εργαλεία έχουν εξελιχθεί απίστευτα και έχουν ενσωματωμένη τεχνητή νοημοσύνη. Οπότε είναι μάλλον πολύ χαζό να έχουμε μια φοβική στάση απέναντι σε κάθε τεχνολογική πρόοδο που μπορεί να διευκολύνει τη ζωή μας. Αλλά μέχρι εκεί.»

Ο Κώστας Σπαθαράκης αναγνωρίζει τη χρησιμότητα της ΤΝ σε επιμέρους τομείς. «Όπως όλα τα εργαλεία, η ΤΝ είναι ιδιαίτερα χρήσιμη σε πολλούς τομείς όπου λειτουργεί η αλγοριθμική λογική της. Στην καθαυτό εκδοτική δουλειά αποτελεί πολύ χρήσιμο βοήθημα στην αναζήτηση συγκειμενικών στοιχείων, αρκεί βέβαια να ελέγχονται διαρκώς όλα της τα πορίσματα με βάση αληθινές πηγές. Είναι επίσης χρήσιμη η αυτόματη μετάφραση από γλώσσες που δεν γνωρίζει κανείς, ώστε να πάρει μια πολύ γενική ιδέα για ένα βιβλίο ή κείμενο που μπορεί να τον ενδιαφέρει.»

Σκέφτομαι τα μελλοντικά ράφια των βιβλιοπωλείων. Στα εξώφυλλα λένε θα υπάρχει σφραγίδα με ένδειξη «γραμμένο από ανθρώπινο χέρι». Πώς θα νιώθει η συγγραφέας; Η Μαρίνα Αγαθαγγελίδου γελάει. «Μου φαίνεται τελείως σουρεάλ. Τρομακτικό και συγχρόνως αστείο. Νομίζω πως θα πρέπει να αντισταθούμε για να μη δούμε τέτοια σενάρια επιστημονικής φαντασίας να γίνονται πράξη στο κοντινό ή στο πιο μακρινό μέλλον. Να θεσπιστούν αυστηροί κανόνες, να ρυθμιστεί το πλαίσιο χρήσης του ΑΙ. Και κυρίως να τη βγούμε επιθετικά στην τεχνητή νοημοσύνη, ο καθένας από το πόστο του και με τον τρόπο του. Να μην αφεθούμε στην αποβλάκωση, να αρχίσουμε επιτέλους, όσο είναι καιρός, να καλλιεργούμε εμμονικά τη δική μας νοημοσύνη.»