Κωνσταντίνος Τσουκαλάς: Διανοητής, θεωρητικός κοινωνιολόγος, πανεπιστημιακός και πολιτικός

Εφυγε χθες σε ηλικία 89 ετών ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς. Διανοητής, θεωρητικός κοινωνιολόγος, πανεπιστημιακός και πολιτικός, διατύπωσε με διαύγεια και σαφήνεια τις σκέψεις του στη διάρκεια του βίου του. Γεννημένος στην Αθήνα το 1937, γόνος αστικής οικογένειας με πατέρα, παππού και προπάππο δικηγόρο, ξεκίνησε σπουδές στη Νομική χωρίς να το επιθυμεί ιδιαίτερα, όπως δήλωνε στην εκπομπή «Μονόγραμμα» της ΕΡΤ το 2016.

Συνέχισε ωστόσο τον κύκλο των μεταπτυχιακών του στη Φιλοσοφία του Δικαίου και Κοινωνιολογία στα Πανεπιστήμια της Χαϊδελβέργης και του Μονάχου στη Γερμανία, του Παρισιού στη Γαλλία και του Γέιλ στις ΗΠΑ, αναγνωρίζοντας με ευγνωμοσύνη τους καθηγητές που τον καθόρισαν, τον Γεώργιο-Αλέξανδρο Μαγκάκη και τον Νίκο Σβορώνο. Ανάμεσα στο επιδραστικό περιβάλλον του ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς ξεχώριζε τη σχέση φιλίας ήδη από την παιδική του ηλικία με τον Νίκο Πουλαντζά, ο οποίος τον βοήθησε στο Παρίσι. Αλλά και τον Γιώργο Μακρή, μία από τις πολύ μεγάλες προσωπικότητες της Αθήνας, που τον εισήγαγε στα άδυτα του ρεμπέτικου.

Το πρώτο του βιβλίο «Ελληνική τραγωδία» το έγραψε το 1968 στην Αγγλία ως δοκίμιο για την Ελλάδα της επτάχρονης δικτατορίας. Στη συνέχεια βίωσε τα γεγονότα του Γαλλικού Μάη του ’68 από τα μέσα καθώς είχε ξεκινήσει να διδάσκει κοινωνιολογία στη Σορβόννη. Μετείχε ολόψυχα σ’ αυτή την «πανδαισία», όπως δήλωνε, που «ανεξάρτητα από τα άλλα αποτελέσματα, υπήρξε μία μοναδική στιγμή στην ιστορία της γαλλικής διανόησης και για όλους όσοι είχαν την τύχη, την ευκαιρία, να συμμετάσχουν στα τεκταινόμενα».

Ο Τσουκαλάς παρέμεινε καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Παρισιού έως το 1985 και έκτοτε, καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Αθηνών. Διετέλεσε επίσης και επιστημονικός διευθυντής στο Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών – ΕΚΚΕ έως το 1989 και από το 1993 ορίστηκε πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του ΕΚΚΕ, θέση που διατήρησε έως το 1996.

Επιστημονικός βίος

Ο επιστημονικός βίος του Κωνσταντίνου Τσουκαλά παράλληλα με τη διδασκαλία συμπληρώθηκε με ερευνητική και διοικητική δραστηριότητα σε εθνικούς και διεθνείς οργανισμούς: πρόεδρος της Ενωσης Ελλήνων Κοινωνιολόγων, μέλος του Ανωτάτου Συμβουλίου Ερευνας και Τεχνολογίας, αρχηγός της ελληνικής αντιπροσωπείας στη Διάσκεψη Κορυφής του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών για την Κοινωνική Ανάπτυξη (1994 – 1996), μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του Ιδρύματος Ελληνικού Πολιτισμού και επισκέπτης καθηγητής στα Πανεπιστήμια Παρισιού, Πρίνστον, Nέας Υόρκης και Πόλης του Μεξικού καθώς και στο Τμήμα Οικονομικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Αθηνών. Ο Τσουκαλάς ανέλαβε καθήκοντα προέδρου του Διοικητικού Συμβουλίου του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης, μέλους του Διοικητικού Συμβουλίου της Πολιτιστικής Ολυμπιάδας, αλλά και της Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής, όπως και του Ερευνητικού Συμβουλίου του Ολυμπιακού Μουσείου της Λωζάννης στην Ελβετία. Από το 2000 έως το 2014 ήταν τακτικό μέλος της Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής. Και το 2025 εξελέγη τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών στην έδρα «Κοινωνιολογίας – Κοινωνικής Θεωρίας».

Σημαντικό κομμάτι της ζωής του, η σύζυγός του Φωτεινή Τσαλίκογλου, συγγραφέας και καθηγήτρια Ψυχολογίας στο Πάντειο. Δύο διανοούμενοι, συγγραφείς σ’ ένα σπίτι που «…στριμώχνονται, συγκρούονται, αντιπαρατίθενται και τελικά καταφέρνουν να συνυπάρχουν», όπως ο ίδιος είχε πει στο «Μονόγραμμα».

Ανθρωπος των γραμμάτων αλλά και της πολιτικής ο Τσουκαλάς στα χρόνια της Μεταπολίτευσης υπήρξε πολιτικό στέλεχος του ΚΚΕ Εσωτερικού. Στις βουλευτικές εκλογές του Ιανουαρίου του 2015 τέθηκε επικεφαλής στο ψηφοδέλτιο Επικρατείας με το κόμμα του Συνασπισμού Ριζοσπαστικής Αριστεράς και εκλέχθηκε βουλευτής.

Εκτενές το συγγραφικό έργο του Κωνσταντίνου Τσουκαλά αποτελεί παρακαταθήκη για τη μελέτη της νεότερης ελληνικής ιστορίας, της πολιτικής κοινωνιολογίας, του κράτους και των ιδεολογικών μηχανισμών. Κυριότερα έργα του: The Greek Tragedy, Harmondsworth Penguin (1969), Είδωλα πολιτισμού: Ελευθερία, ισότητα και αδελφότητα στη σύγχρονη πολιτεία. Αθήνα, Θεμέλιο (1982), Πόλεμος και ειρήνη μετά το τέλος της ιστορίας, Αθήνα, Εκδόσεις Καστανιώτη (2006), Age of Anxiety, London, Eris (2018). Το πιο πρόσφατο έργο του είναι το The Greek Revolution. A critical dictionary. Edited by Paschalis M. Kitromilidis and Constantinos Tsoukalas, Cambridge, MA: Harvard University Press (2021).

«Επινόηση της ετερότητας»

«Ολες οι μεγάλες λέξεις και έννοιες αλλάζουν. Μεταμορφώνονται. Καθόλου τυχαία, η ελευθερία γίνεται «δικαίωμα στην αυτοδιαφοροποίηση», η ισότητα «ισότητα ατομικών ευκαιριών», η πρόοδος «οικονομική μεγιστοποίηση». Οσο για την αλληλεγγύη και την αδελφότητα, αυτές παραμένουν στα αζήτητα. Και οι μεταλλαγές δεν είναι ποτέ αθώες. Ετσι, η αιφνίδια εισβολή του «δικαιώματος στη διαφορά» και του «πολυπολιτισμού» στο προσκήνιο δεν μπορεί να αυτονομηθεί από τα κοινωνικά και ιδεολογικά της συμφραζόμενα. Τα νέα αιτήματα βρίσκονται σε ευθεία συνάρτηση με τις παρενέργειες της παγκοσμιοποίησης, την κατάρρευση των κλειστών πολιτικών οντοτήτων, την αποδυνάμωση των σταθερών εθνικών ταυτοτήτων και την αποσάθρωση του κράτους πρόνοιας. Το γεγονός ότι το «δικαίωμα στη διαφορά» φαίνεται να αποσυνδέεται από την κοινωνική δικαιοσύνη και το δικαίωμα στην άμεση επιβίωση δεν είναι λοιπόν τυχαίο. Για όσο καιρό η καταξίωση της ελεύθερης επιλογής αποδεσμεύεται από την υλικότητα των επιβιωτικών αναγκών όλων δίχως εξαίρεση των αδικημένων, το όνειρο για έναν καλύτερο κόσμο παραμένει ανοιχτό και ανολοκλήρωτο». Θα γράψει το 2010, σχεδόν προφητικά στο πυκνό βιβλίο του «Η επινόηση της ετερότητας» (Καστανιώτης) μελετώντας την επικράτηση της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης και τις μεταβολές που προκαλεί στη συγκρότηση των νοημάτων, την πρόσληψη του εαυτού και την ίδια την έννοια της πολιτικής.