Αώος ποταμός: Από τι κινδυνεύουν οι άγριες πέστροφες

Μια ξενική πέστροφα βρίσκεται εδώ και δεκαετίες στο σύστημα του Αώου, χωρίς όμως, μέχρι σήμερα, να έχει καταφέρει να «ριζώσει». Αυτό είναι ίσως το πιο ενθαρρυντικό μήνυμα της νέας έρευνας του Ελληνικού Κέντρου Θαλάσσιων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ), αλλά και μια ευκαιρία να δράσουμε έγκαιρα ώστε η σημερινή κατάσταση να διατηρηθεί.

Στους σταθμούς που εξετάστηκαν στον Αώο, τον Βοϊδομάτη και τον Σαραντάπορο, η ιριδίζουσα πέστροφα εμφανίστηκε σε πολύ χαμηλή αφθονία και περιορισμένη κατανομή με τις καταγραφές να εντοπίζονται στον Βοϊδομάτη, κοντά στις μονάδες εκτροφής. Η χωρική αυτή εικόνα είναι συμβατή με περιστασιακές διαφυγές από τις μονάδες και όχι με ύπαρξη αυτοσυντηρούμενου πληθυσμού του ξενικού είδους. Η ιριδίζουσα πέστροφα (Oncorhynchus mykiss) – η ονομασία προέρχεται από τη χαρακτηριστική ροζ απόχρωση που διατρέχει τα πλευρά της – εισήχθη στην Ελλάδα για εκτροφή στα ιχθυοτροφεία το 1951 και θεωρείται ξενικό είδος, καθώς δεν ανήκει στα αυτόχθονα είδη της ελληνικής ιχθυοπανίδας.

Σε ελάχιστες περιοχές

Οι μονάδες εκτροφής λειτουργούν στην περιοχή ήδη από τη δεκαετία του 1970. Παρά τις κατά καιρούς διαφυγές, δεν έχει μέχρι σήμερα τεκμηριωθεί αυτοσυντηρούμενος πληθυσμός ιριδίζουσας πέστροφας στη λεκάνη του Αώου, ο οποίος θεωρείται ένας από τους τελευταίους άγριους ποταμούς της Ευρώπης. Το γεγονός αυτό δείχνει ότι τα εκτρεφόμενα αποθέματα που έχουν εισέλθει στο φυσικό σύστημα έχουν περιορισμένη ικανότητα φυσικής αναπαραγωγής, παρότι κατάλληλα ενδιαιτήματα υπάρχουν. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι ο κίνδυνος είναι μηδενικός.

Σε ελάχιστες περιοχές της Ελλάδας, η ιριδίζουσα πέστροφα έχει καταφέρει να δημιουργήσει αυτοσυντηρούμενους πληθυσμούς, αποδεικνύοντας ότι υπό ορισμένες συνθήκες μπορεί να γίνει «μόνιμος κάτοικος». Επιπλέον, η γενετική σύσταση των εκτρεφόμενων αποθεμάτων μπορεί να μεταβληθεί με την ανάμειξη πληθυσμών διαφορετικής γενετικής προέλευσης.

Γι’ αυτό η πρόληψη των διαφυγών από τα εκτροφεία παραμένει το απλούστερο και αποτελεσματικότερο μέτρο πρόληψης. Εξίσου σημαντικό είναι ότι η ιριδίζουσα πέστροφα δεν έχει καταγραφεί στα προστατευόμενα τμήματα του Βοϊδομάτη, όπου διατηρούνται σημαντικοί πληθυσμοί της αυτόχθονης ή αλλιώς ιονικής ή άγριας πέστροφας. Η άγρια πέστροφα, η οποία αποτελεί προστατευμένο είδος, δέχεται παράλληλα πιέσεις από τεχνητά εμπόδια, αλλοιώσεις της κοίτης και της παροχής, αλλά και από περιστατικά παράνομης αλιείας.

Αξίζει να αναφερθεί ότι η παρουσία της ιριδίζουσας πέστροφας σε ένα ποτάμι δεν σημαίνει αυτομάτως ότι πρόκειται για χωροκατακτητικό είδος ή ότι προκαλεί σημαντικές οικολογικές επιπτώσεις. Ο κίνδυνος αυξάνεται όταν αρχίσει να αναπαράγεται συστηματικά και δημιουργήσει αυτοσυντηρούμενο πληθυσμό. Τότε μπορεί να ανταγωνιστεί τα αυτόχθονα είδη, και ιδιαίτερα τις άγριες πέστροφες, για τροφή και χώρο και να επηρεάσει τις ισορροπίες του οικοσυστήματος.

Η νέα έρευνα πραγματοποιήθηκε από το ΕΛΚΕΘΕ στο πλαίσιο του έργου Consult-RiCo, για το MedINA (Μεσογειακό Ινστιτούτο για τη Φύση και τον Ανθρωπο), και εντάσσεται στο ευρύτερο πρόγραμμα Ri-Connect II, που έχει ως στόχο την προστασία του Αώου/Vjosa ως ενιαίου διασυνοριακού οικολογικού διαδρόμου μεταξύ Ελλάδας και Αλβανίας. Σκοπός της έρευνας ήταν να διαπιστωθεί πόσο εκτεταμένη είναι σήμερα η παρουσία της ιριδίζουσας πέστροφας στη λεκάνη του Αώου, αν υπάρχουν ενδείξεις φυσικής αναπαραγωγής και εγκατάστασής της και κατά πόσο η παρουσία της μπορεί να αποτελέσει κίνδυνο για την αυτόχθονη ιχθυοπανίδα και ιδιαίτερα για την ιονική πέστροφα (Salmo farioides), ενός ενδημικού είδους των δυτικών Βαλκανίων και χαρακτηριστικού των ψυχρών, καθαρών νερών της περιοχής.

«Το θετικό είναι ότι σήμερα δεν καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε μια ήδη γενικευμένη κατάσταση. Αυτό μας δίνει τη δυνατότητα να δράσουμε προληπτικά. Με συστηματική παρακολούθηση και συνεργασία όλων όσοι συνδέονται με το ποτάμι, μπορούμε να διατηρήσουμε ή και να βελτιώσουμε αυτή την κατάσταση και να προστατεύσουμε τους πολύτιμους αυτόχθονους πληθυσμούς πέστροφας», είπε στα «ΝΕΑ» ο δρ Λεωνίδας Βαρδάκας, τεχνολόγος – ιχθυολόγος στο ΕΛΚΕΘΕ και επιστημονικός υπεύθυνος του ερευνητικού προγράμματος Consult -RiCo.