Περί πνευματικού και ηθικού δικαιώματος

^«Εισπράττω τα πνευματικά δικαιώματα που μου αποδίδει ο οργανισμός συλλογικής διαχείρισης. Τι θα έπρεπε να κάνω; Να ζητάω από κάθε συναυλία και από οποιονδήποτε καλλιτέχνη – τον Γιώργο Νταλάρα, για παράδειγμα – επιπλέον αμοιβή;».

Με αυτά τα λόγια ο συνθέτης και δημιουργός Κώστας Καλδάρας παίρνει θέση στη συζήτηση που έχει ανοίξει για τα πνευματικά δικαιώματα και τις απαγορεύσεις ύστερα από την αφιερωματική συναυλία με τραγούδια του Νίκου Γκάτσου στο Δίον.

Ο Κ. Καλδάρας, ο οποίος είναι ταυτόχρονα δημιουργός και κληρονόμος του έργου του Απόστολου Καλδάρα, υπενθυμίζει ότι το πνευματικό δικαίωμα είναι κατοχυρωμένο και αποτελεί ουσιαστικά τη «σύνταξη» των δημιουργών, καθώς οι περισσότεροι μεγάλοι συνθέτες δεν απέκτησαν ποτέ κρατική σύνταξη. Οπως εξηγεί στο «Νσυν», οι δικαιούχοι αμείβονται μέσω των οργανισμών συλλογικής διαχείρισης, οι οποίοι εισπράττουν δικαιώματα από τις συναυλίες, βάσει των προγραμμάτων (playlists) που υποχρεωτικά καταθέτουν οι διοργανωτές.

Ο ίδιος ξεχωρίζει, ωστόσο, το περιουσιακό από το ηθικό δικαίωμα. Το δεύτερο, σημειώνει, δίνει στους κληρονόμους τη δυνατότητα να παρέμβουν όταν ένα έργο αλλοιώνεται ή παρουσιάζεται με τρόπο που προσβάλλει το καλλιτεχνικό ύφος και την προσωπικότητα του δημιουργού.

«Αν κάποιος παρουσιάζει ένα έργο σε έναν άθλιο χώρο ή το παραποιεί, τότε υπάρχει λόγος να επέμβεις», λέει. Ξεκαθαρίζει όμως ότι δεν μπορεί να γίνεται επίκληση στο ηθικό δικαίωμα με τρόπο καταχρηστικό, επειδή κάποιος δεν εγκρίνει τον ερμηνευτή. «Δεν θα πάθει τίποτα το τραγούδι. Ρεζίλι θα γίνει ο εκτελεστής, αν δεν το πει σωστά», σχολιάζει, προσθέτοντας ότι τα μεγάλα έργα των Χατζιδάκι, Θεοδωράκη, Λοΐζου και άλλων σπουδαίων δημιουργών δεν κινδυνεύουν από μια κακή ερμηνεία. Ως κληρονόμος, όπως λέει, αισθάνεται υποχρέωση να προστατεύει το έργο του πατέρα του, όμως δεν θα διανοούνταν να απαγορεύσει σε μουσικούς, μαθητές ή καλλιτέχνες να το ερμηνεύσουν επειδή δεν του αρέσει ο τρόπος με τον οποίο το αποδίδουν.

Ειδικά για τον Μάνο Χατζιδάκι, θυμάται ότι υπήρξε καθοριστικός ο ρόλος του κορυφαίου μας συνθέτη για τα πρώτα του βήματα στη δισκογραφία. Στις αρχές του 1988 εξέδωσε στον «Σείριο» το τραγούδι «Εκτέλεση» στον δίσκο «Το ελληνικό πρόσωπο του Γιώργου Νταλάρα» από τις ζωντανές εμφανίσεις του ερμηνευτή. Οπως λέει ο Κ. Καλδάρας, ο Μ. Χατζιδάκις είχε έντονη καλλιτεχνική άποψη και δεν δίσταζε να απορρίπτει έργα που δεν του άρεσαν αισθητικά. Αλλο όμως, επισημαίνει, η καλλιτεχνική κρίση και άλλο η απαγόρευση της ερμηνείας ενός έργου. Κάθε φορά που επικαλείται κανείς το ηθικό δικαίωμα, είναι εύλογο να εξηγούνται με σαφήνεια οι λόγοι που οδήγησαν στην απόφαση. Μάλιστα, εκφράζει την άποψη ότι αν η απαγόρευση οφείλεται αποκλειστικά στο γεγονός ότι ο διοργανωτής δεν επικοινώνησε προηγουμένως με τον κληρονόμο, τότε πρόκειται για κατάχρηση.

«Το ηθικό δικαίωμα δεν ασκείται επειδή κάποιος δεν σε πήρε τηλέφωνο. Αυτό είναι πείσμα. Θεωρώ ότι σε μια τέτοια περίπτωση γίνεται κατάχρηση του ηθικού δικαιώματος, αλλά και του πνευματικού δικαιώματος», αναφέρει χαρακτηριστικά. Υπενθυμίζει, τέλος, ότι ο Μανώλης Μητσιάς υπήρξε επί δεκαετίες στενός συνεργάτης τόσο του Μάνου Χατζιδάκι όσο και του Νίκου Γκάτσου και εκφράζει την πεποίθηση ότι οι κληρονόμοι οφείλουν να σέβονται τις επιλογές που έκανε ο ίδιος ο δημιουργός όσο ήταν εν ζωή. «Οταν ο δημιουργός έχει επιλέξει τους συνεργάτες του, τότε δεν μας πέφτει κανένας λόγος», καταλήγει, φέρνοντας ως παράδειγμα ότι ούτε ο ίδιος θα ζητούσε ποτέ από τον Γιώργο Νταλάρα ή άλλους στενούς συνεργάτες του Απόστολου Καλδάρα να του ζητούν άδεια κάθε φορά που ερμηνεύουν τα τραγούδια του πατέρα του.

Η Ερη Ρίτσου

«Το έχω πει άπειρες φορές: η δική μου αισθητική δεν δεσμεύει κανέναν. Μπορεί να μη μου αρέσει κάτι, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι μπορώ ή ότι έχω το δικαίωμα να απαγορεύσω σε κάποιον να ασχοληθεί με το έργο του πατέρα μου, είτε με το να μελοποιήσει Ρίτσο, είτε να τραγουδήσει, είτε να ανεβάσει στο θέατρο τους μονολόγους του», αναφέρει η Ερη Ρίτσου, με την οποία επίσης επικοινωνήσαμε. «Ακόμη κι αν κάποιος κάνει μια δουλειά που θεωρείται ατυχής, η άποψή μου είναι ότι δεν βλάπτεται ούτε το έργο ούτε ο δημιουργός. Η κριτική αφορά εκείνον που κάνει την επιλογή, όχι το ίδιο το έργο», συνεχίζει και κάνει μια ενδιαφέρουσα σύνδεση με την επικαιρότητα.

«Ο Νόλαν έκανε τη δική του κινηματογραφική εκδοχή της “Οδύσσειας”, για την οποία υπάρχουν πολλές διαφορετικές απόψεις. Παρουσίασε τη δική του οπτική, προσαρμόζοντας το θέμα στο σήμερα και στα ζητήματα που τον απασχολούν. Αλλαξαν γι’ αυτό τα ομηρικά έπη; Οχι. Συνεχίζουν να διαβάζονται και να υπάρχουν. Ετσι και τα τραγούδια δεν πρόκειται να πάθουν απολύτως τίποτα. Γι’ αυτό θεωρώ καταχρηστικό να ασκούνται τέτοιου είδους απαγορεύσεις. Ο καθένας έχει τις απόψεις του και εγώ μπορώ να μιλήσω μόνο για τις δικές μου».

Η άποψη της Ερης Ρίτσου έχει ιδιαίτερη βαρύτητα, με δεδομένο ότι το 2009 είχε τοποθετηθεί με τρόπο γενναιόδωρο ύστερα από το ανέβασμα του «Τερατώδους αριστουργήματος» του Γιάννη Ρίτσου από τον Δημήτρη Μαυρίκιο στη Μικρή Επίδαυρο. «Ο πολιτικός, ο επαναστάτης Ρίτσος σε ισορροπία με τον ερωτικό Ρίτσο: κόκκινο παντού (κοστούμια Εύα Νάθενα) σε συνδυασμό με μαύρο και νέοι με γυμνό το στέρνο», έγραφε ο Γιώργος Σαρηγιάννης στα «ΝΕΑ» (27/7/2009). Οι αντιδράσεις που ακούστηκαν αφορούσαν τις ανοιχτές αναφορές του Δ. Μαυρίκιου για την ομοφυλοφιλική διάσταση της ποίησης. Κι όμως, η Ερη Ρίτσου – κόντρα στις επιταγές του Κομμουνιστικού Κόμματος – είχε αποδεχθεί την ανάγνωση. «Το έγραψε όσο ήταν εν ζωή; Το έγραψε! Το δημοσίευσε; Το δημοσίευσε! Ποια είμαι εγώ που θα κάνω λογοκρισία στον ποιητή; Είναι παράλογο και να το σκέφτεται κανείς», δηλώνει σήμερα στο «Νσυν».