Όταν γνώρισα τον Γιώργο Θεοτοκά: Η μυθιστορηματική πολιτική ανάπλαση

Δεν είναι πολλοί οι συγγραφείς, ή μάλλον, είναι ελάχιστοι, αν δεν είναι και μετρημένοι στα δάχτυλα του ενός χεριού που, εξήντα χρόνια μετά τον θάνατό τους, αν δεν είναι τόσο «επίκαιροι», όσο ήταν ενόσω ζούσαν (κάτι απολύτως φυσικό ακόμη και για όσους δημιουργούς είχαν συλλάβει το έργο τους sub spetsie eternitatis), εξακολουθούν να παραμένουν σε «κυκλοφορία».

Ή, εν πάση περιπτώσει, με το άκουσμα του ονόματός τους, να καταλαβαίνει ο καθένας – έστω και με μια στοιχειώδη γνώση για τον χώρο της λογοτεχνίας – για ποιο ακριβώς πρόσωπο μιλάμε. Αναμφισβήτητα σε αυτή την κατηγορία των συγγραφέων – αν δεν είναι μάλιστα ο ίδιος που την κάνει τόσο ευκρινή και την επιβεβαιώνει με την παρουσία του – ανήκει ο Γιώργος Θεοτοκάς.

Οτιδήποτε κι αν επανέρχεται στο μυαλό ενός αναγνώστη, είτε αφορά στην πεζογραφική του παρακαταθήκη είτε στη δημόσια παρουσία του δημιουργού του «Δαιμόνιου», φέρνει έκτυπα τη σφραγίδα μιας απαρομοίαστης σοβαρότητας κι ενός υψηλότατου στοχαστικού επιπέδου που αυτόματα δεν συγκροτούν μόνο ένα μέτρο σύγκρισης σε σχέση με την εποχή μας, αλλά μας κάνει να αναρωτιόμαστε ταυτόχρονα πώς με μια τέτοιας έκτασης και μορφής εθνική περιουσία, όσον αφορά στο τι σημαίνει ο όρος «πολιτική στράτευση», μπορεί να αντιμετωπίζουμε σήμερα φαινόμενα ενός δυσώδους μικροκομματισμού, υποδυόμενου κιόλας μάλιστα με περισσή θρασύτητα τη δήθεν «συμμετοχή στα κοινά».

Η μαχητική αρθρογραφία του Γιώργου Θεοτοκά στο «Βήμα», ως τον θάνατό του, που θα έλεγες πως αποτελούσε ανάπτυγμα μιας παροιμιώδους έκφρασής του, όπως «οι πραγματικοί δημοκράτες στην Ελλάδα χωράνε σε ένα ταξί», ως τον «κώδωνα του κινδύνου» που είχε κρούσει για την απειλή μιας επερχόμενης δικτατορίας, την ίδια ακριβώς εποχή, εξακολουθούν να αναδεικνύουν με τον πλέον ανάγλυφο τρόπο πως, αν κάτι έχει σημασία στη δημόσια σφαίρα μιας χώρας, είναι το ποιος λέει οτιδήποτε πολιτικά παρεμβατικό και, επίσης σημαντικό, ποιοι είναι οι λόγοι που τον κάνουν να λέει ό,τι λέει.

Ο υψηλόκορμος, ευθυτενής αυτός άνδρας, όπου ο συνδυασμός μιας απαράμιλλης ευγένειας και μιας, αν και έκδηλης, μυστικής μελαγχολίας, έδιναν ακόμα και στην εκφρασμένη με τον πιο οξύ τρόπο αντιδικία ή σύγκρουσή του με τους άλλους, την προοπτική ενός βάθους που το στερούνταν καθαρά πνευματικής τάξεως αψιμαχίες, συνιστούσε ένα «μέτρο» όπως θαρρείς το παράγουν προς σωτηρία τους εξαιρετικά κρίσιμες εποχές. (Αναφέρουμε, ως παράδειγμα, το καταχέριασμα που επεφύλαξε στον Σπύρο Μελά, στα 1948, τόσο για τις απίστευτες πολιτικές παλινωδίες του δημιουργού του «Ο μπαμπάς εκπαιδεύεται» όσο και για μια πλειάδα άρθρων που είχε γράψει και δημοσιεύσει ταυτόχρονα με την είσοδο των Γερμανών στην Αθήνα, όπου μιλούσε για την επιβαλλόμενη συνεργασία με τον εχθρό).

Γνήσιος εκφραστής – ο Θεοτοκάς – μιας πραγματικότητας που τον μετέβαλε, σύμφωνα με έναν χαρακτηρισμό που είχε δοθεί στον άγγλο πολιτικό, φιλόσοφο και άγιο της Καθολικής Εκκλησίας Τόμας Μορ (1478 – 1535). Σ’ έναν άνθρωπο για όλες τις εποχές, μπορούσε η ενασχόλησή του σε βάθος με τα κοινωνικά προβλήματα της εποχής του, να συνδυάζεται με μια δημιουργική αγωνία για το εκτόπισμά τους, τόσο στο παρόν όσο και στο μέλλον, θεσμών μιας δισχιλιετούς ζωής, όπως η ορθοδοξία, ώστε να έχουμε βιβλία του με τους τίτλους «Εμπρός στο κοινωνικό πρόβλημα» και «Η ορθοδοξία στον καιρό μας».

Αντιλαμβάνεται κανείς ποια ενδεχομένως ήταν η απήχησή του, για να θελήσει ένας νεαρός φοιτητής της Παντείου – ακόμα κι αν θα λογαριαζόταν πως είχε ειδικά ενδιαφέροντα – να τον συναντήσει για να συνομιλήσει μαζί του για την εφημερίδα «Θεσσαλία» του Βόλου με αφορμή το βιβλίο του «Εθνική κρίση» που μόλις είχε εκδοθεί (Μάρτιος 1966) και αναφερόταν στα περίφημα Ιουλιανά.

Αμφιβάλλουμε αν υπάρχει καταγεγραμμένη στα χρονικά της εποχής μιας τόσο ευθεία και τολμηρή κρίση για όσα είχαν συμβεί εννέα μόλις μήνες πριν στο πολιτικό σκηνικό της χώρας και έξι μόλις μήνες πριν – οφείλουμε να το σημειώσουμε – από τον θάνατο του ίδιου του Θεοτοκά, καθώς μας είχε πει: «Τα αίτια της εθνικής κρίσης, κατά τη γνώμη μου, βρίσκονται στην ιδιότυπη ψυχολογία της ελληνικής Δεξιάς, η οποία πιστεύει πως μόνον αυτή είναι «εθνικώς αδιάβλητη» και ότι, κατά συνέπεια, κινδυνεύει το έθνος, αν η εξουσία περάσει σε άλλα χέρια.

Αυτό συνδυάζεται με τον υπερσυντηρητισμό της, που την κάνει να κοιτάζει ακόμα και τις πιο απαραίτητες και τις πιο φυσικές μεταρρυθμίσεις ως επικίνδυνες παρεκκλίσεις από την εθνική γραμμή, που εγκυμονούν φοβερές απειλές για την εθνική μας υπόσταση. Η ψυχολογία αυτή οδηγεί εύκολα τις συντηρητικές μας δυνάμεις στην αποδοχή της αρχής ότι ο σκοπός αγιάζει τα μέσα. Εκείνο που μας χρειάζεται είναι ένα τίμιο δημοκρατικό πολίτευμα, που να μας εξασφαλίσει την ελευθερία, την ομαλή πρόοδο, την κοινωνική ειρήνη και τη διατήρηση των ανθρωπιστικών αξιών».

Αν με την πεζογραφία του (μην παραλείψουμε έστω να αναφέρουμε τα αφηγηματικά του έργα «Λεωνής», «Αργώ», «Ασθενείς και οδοιπόροι», «Καμπάνες»), έθετε τους όρους, ώστε η ελληνική κοινωνία της εποχής του να έχει αποκτήσει στο μέλλον την κατά το δυνατόν πιο πιστή μυθιστορηματική της ανάπλαση, με τη δοκιμιογραφία και την επιφυλλιδογραφία του, προεξέτεινε και μετέβαλε σε προϋπόθεση ενός – όσο γίνεται – υγιέστερου κοινωνικά status quo, την έννοια της εσωτερικότητας που με αυτή συναρτάται κάθε υψηλόφρονη αφηγηματική προοπτική.

Εξήντα χρόνια από τον θάνατό του (είχε γεννηθεί στην Κωνσταντινούπολη στα 1906 και πέθανε στην Αθήνα στα 1966), όσα ακριβώς χρόνια έζησε, όπως τον αναπολούμε όσοι είχε συμβεί να τον γνωρίσουμε, αισθανόμαστε να μας έχει γίνει μια δωρεά, ώστε – όποιες κι αν είναι οι αποσκευές που κουβαλάει ο καθένας μας – η παρουσία και το έργο του Θεοτοκά να αποτελούν αναπόσπαστο μέρος τους. Και ο ενθουσιασμός του Αγγελου Τερζάκη, όπως ο ίδιος είχε εξομολογηθεί, να έχει σκύψει και να έχει φιλήσει το εξώφυλλο του πρώτου βιβλίου του Γιώργου Θεοτοκά «Ελεύθερο πνεύμα» (1929), μόλις απόσωσε το διάβασμά του, να εκφράζει, κατά κάποιο τρόπο, τον χαιρετισμό που όλοι μας θα θέλαμε να απευθύνουμε σε μια ανεπανάληπτη, ανθρώπινη και συγγραφική παρουσία.