Όσα κρύβονται πίσω από ένα φιλί

Όταν ο ολλανδός θεολόγος ανθρωπιστής Έρασμος επισκέφθηκε την Αγγλία το 1499, βρήκε έναν λαό που φιλούσε με ενθουσιασμό. «Όπου κι αν πας, όλοι σε υποδέχονται με φιλιά· όταν αποχωρείς, σε αποχαιρετούν με φιλιά», έγραψε με έκπληξη, ή ίσως και με ανησυχία. Στην ευρωπαϊκή ήπειρο η συνήθεια του χαιρετισμού με ένα φιλί στα χείλη είχε από καιρό περάσει στην αφάνεια (πιθανώς λόγω σεξουαλικής ευπρέπειας), αλλά οι Αγγλοι διατήρησαν αυτή τη συνήθεια.

Δεν είχε σημασία αν ο άλλος ήταν του αντίθετου φύλου, όλοι έσφιγγαν τα χείλη τους για φιλί. Όμως, όπως το φιλί δεν συναντάται σε όλες τις κουλτούρες, έτσι και οι σημασίες του έχουν αλλάξει με το πέρασμα του χρόνου, γράφει η ιστορικός των συναισθημάτων Κέιτι Μπάρκλεϊ στη μελέτη της «The Kiss: Α History of Passion and Power» (εκδ. Reaktion). Από τους ιππότες που φιλούσαν τα πόδια μέχρι τους πολιτικούς που φιλούν μωρά, έως το «φιλί που σφραγίζει το στόμα» στις ρομαντικές κωμωδίες του Χόλιγουντ, η ιστορία του μας υπενθυμίζει ότι το φιλί είναι και ήταν μια αμφιλεγόμενη δημόσια χειρονομία, αλλά και μια ιδιωτική απόλαυση.

Το φιλί της ειρήνης

Η Μπάρκλεϊ, καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο ΜακΚουάρι του Σίδνεϊ, ξεκινά από τη μεσαιωνική Ευρώπη, με το «osculum pacis», το φιλί της ειρήνης. Ενα φιλί στα χείλη, που συνήθως αντάλλασσαν δύο ισχυροί άνδρες, σηματοδοτούσε την ολοκλήρωση κάθε νομικής ή διπλωματικής διαπραγμάτευσης. Αυτό το τελετουργικό βασιζόταν σε ιατρικές πεποιθήσεις σύμφωνα με τις οποίες, καθώς η αναπνοή μετέφερε το πνεύμα, ένα φιλί στα χείλη έκανε τις δύο ψυχές να αναμειχθούν και να εξισωθούν.

Για τον λόγο αυτό, σύμφωνα με το φεουδαρχικό σύστημα οι υποτελείς-βασάλοι και οι επικυρίαρχοί τους φιλιόντουσαν επίσης στα χείλη κατά τη διάρκεια της τελετής υποτέλειας (hommage), όπως έκαναν και οι πιστοί στην εκκλησία. Ωστόσο οι εκκλησίες εισήγαγαν την «Pax», ένα τελετουργικό αντικείμενο που προοριζόταν για φίλημα, καθώς οι πλούσιοι άρχισαν να διαμαρτύρονται για το ότι έπρεπε να φιλούν στα χείλη τους υπηρέτες τους.

Δεν ήταν όλα τα συμβολικά φιλιά ισότιμα. Το φιλί στο πόδι, που χρησιμοποιούνταν ως ένδειξη σεβασμού, μπορούσε επίσης να ταπεινώσει και να εξευτελίσει. Το 911, όταν ο Ρόλο, ο ηγέτης των Βίκινγκς, συνήψε ειρηνευτική συνθήκη με τον βασιλιά των Φράγκων, του δόθηκε εντολή να γονατίσει και να φιλήσει το πόδι του βασιλιά ως ένδειξη πίστης. Ο πολεμιστής έστειλε έναν αντιπρόσωπο να δώσει το φιλί στη θέση του.

Ο αντικαταστάτης των Βίκινγκς, σύμφωνα με τις φήμες, άρπαξε το πόδι του βασιλιά με τέτοια βία που τον έριξε προς τα πίσω. Μέχρι τον 18ο αιώνα τα καθημερινά φιλιά φαίνεται να είχαν εξαφανιστεί από την αγγλική κοινωνική ζωή και οι άνδρες αντάλλασσαν χειραψίες. Ομως με τους στενούς φίλους τους συνέχιζαν να χαιρετούν με φιλί στα χείλη, σε μια εποχή όπου ο τρόπος έκφρασης της ανδρικής φιλίας ήταν ιδιαίτερα θερμός.

Λογοκρισία στην οθόνη

Μια νέα εποχή συμβουλών για την ανατροφή των παιδιών τη δεκαετία του 1920 προκάλεσε συζητήσεις για το αν ήταν σωστό να φιλάει κανείς τα παιδιά. Μέχρι το 1930, συνιστούσαν στις μητέρες που ενδιαφέρονταν για την υγεία των παιδιών τους να κεντήσουν μια προειδοποίηση στις σαλιάρες των βρεφών τους: «μη με φιλάτε».

Στον Μεσοπόλεμο, καθώς το κοινό συρρέει στα μεγάλα κινηματογραφικά θέατρα, οι λογοκριτές ανησύχησαν από τις ειλικρινείς απεικονίσεις του πόθου στην οθόνη. Το 1934, ο περιβόητος Κώδικας Χέις απαγόρευσε τα «υπερβολικά και λάγνα» φιλιά, καθώς και τα διαφυλετικά και τα ομοφυλοφιλικά φιλιά.

Στη δεκαετία του 1970, οι επαναστατημένοι ακτιβιστές για τα δικαιώματα των ομοφυλοφίλων υιοθέτησαν το δημόσιο φίλημα, διεκδικώντας μια οπτική της queer ζωής που αφορούσε εξίσου τον έρωτα και την τρυφερότητα όσο και το σεξ.

Με την επιδημία του AIDS και μέσα στην πλημμύρα παραπληροφόρησης σχετικά με τη μετάδοσή του, το φιλί απέκτησε ριζοσπαστική δυναμική. Σήμερα, η δημόσια συζήτηση επικεντρώνεται στη συναίνεση. Το 2023, ο Λουίς Ρουμπιάλες, πρώην πρόεδρος της Ισπανικής Ομοσπονδίας Ποδοσφαίρου, προκάλεσε διεθνή κατακραυγή όταν φίλησε στα χείλη την αρχηγό της ομάδας, Τζένι Ερμόσο, μετά τη νίκη της Ισπανίας στο Παγκόσμιο Κύπελλο (κρίθηκε ένοχος για σεξουαλική επίθεση). Ακόμη και το πιο φαινομενικά αυθόρμητο φιλί μπορεί να είναι διαποτισμένο από εξουσία και πολιτική. Οπως μας υπενθυμίζει το επίκαιρο βιβλίο της Μπάρκλεϊ, έτσι ήταν πάντα.