Αννα Καφέτση: Μαχήτρια της σύγχρονης τέχνης

Τολμηρή και πρωτοπόρος. Δυναμική και επίμονη. Και πάνω από όλα μαχήτρια. Υπήρξε ο άνθρωπος που κατάφερε να μετατρέψει ένα σωρό από χαρτιά σε Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. Εκείνη που κέρδισε το στοίχημα να συστήσει τη σύγχρονη διεθνή εικαστική σκηνή στο ελληνικό κοινό και να αλλάξει τη σχέση του με την παρεξηγημένη και απόμακρη ως τότε σύγχρονη τέχνη. Και εκείνη που δεν επέτρεψε στον εαυτό της να σταματήσει να εργάζεται, να ονειρεύεται και να διεκδικεί επειδή το μεγαλύτερο μέρος της ζωής της υποχρεώθηκε λόγω μυοπάθειας να κινείται με αναπηρικό αμαξίδιο.

Η Αννα Καφέτση δεν βρίσκεται πλέον ανάμεσά μας. Πέθανε ξαφνικά τα ξημερώματα της Πέμπτης στον ύπνο της σε ηλικία 71 ετών, αφήνοντας πίσω της ένα πλούσιο έργο, ένα τεράστιο κενό, αλλά και ιδέες για βιβλία και εκθέσεις που δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει.

Με καταγωγή από τα ιστορικά φορτισμένα χωριά της Μουργκάνας, άνοιξε από νωρίς τα φτερά της για να σπουδάσει Φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και κατόπιν Αισθητική και Ιστορία της Τέχνης στη Σορβόννη. Με την επιστροφή της στην Ελλάδα, παράλληλα με το διδακτορικό που έκανε στη Γαλλία, διορίστηκε επιμελήτρια των συλλογών του 20ού αιώνα στην Εθνική Πινακοθήκη. Χαμηλών τόνων και διακριτική, παρέμεινε στη συγκεκριμένη θέση επί 17 χρόνια. Στο μεταξύ, δίδασκε στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο και μαζί με τον σύντροφο της ζωής της, τον φιλόλογο και κριτικό λογοτεχνίας Αντρέα Μπελεζίνη, τον ζωγράφο και καθηγητή του ΕΜΠ Σωτήρη Σόρογκα και τον πεζογράφο και δοκιμιογράφο Γιώργο Αριστηνό εργάστηκαν για την επανέκδοση του περιοδικού λόγου και τέχνης «Σπείρα».

Στα 17 χρόνια που έμεινε στην Εθνική Πινακοθήκη επιμελήθηκε εκθέσεις που άφησαν εποχή, όπως οι αναδρομικές του Θεόδωρου Στάμου και του Βλάση Κανιάρη, η πρώτη παρουσίαση της συλλογής Κωστάκη, έκθεση που κινητοποίησε το ελληνικό κράτος να προχωρήσει αργότερα στην αγορά της συλλογής και να δημιουργήσει το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης στη Θεσσαλονίκη (σήμερα υπό την ομπρέλα του MOMus) και οι «Μεταμορφώσεις του μοντέρνου»: μια έκθεση – σταθμός που αναγνωρίστηκε ως μια βαθιά ερευνητική δουλειά που επιχείρησε να θέσει τα κριτήρια σχετικά με το τι είναι μοντέρνο στην εγχώρια εικαστική σκηνή.

To ΕΜΣΤ

Η αναγνώριση, ωστόσο, ήρθε το 2000, όταν ανέλαβε τη διεύθυνση του νέου, πολλά υποσχόμενου, αλλά επί της ουσίας ανύπαρκτου ΕΜΣΤ. Μέσα σε ελάχιστο χρόνο κατάφερε να μαζέψει τα πρώτα έργα και να δημιουργήσει κοινό, το οποίο περίμενε την επόμενη έκθεση – ομαδική και πολυσυλλεκτική ή ατομική, αλλά με σαφή οικουμενική και πολυπολιτισμική προσέγγιση. Σε αυτή τη διαδρομή των 14 ετών μέχρι την αποπομπή της με απόφαση της τότε ηγεσίας του υπουργείου Πολιτισμού (επί Κωνσταντίνου Τασούλα) δεν ήρθε αντιμέτωπη μόνο με έντονη κριτική από εκείνους που υποστήριζαν περισσότερο τα παραδοσιακά μέσα έκφρασης και την εσωστρέφεια.

Η μεγαλύτερη μάχη που κλήθηκε να δώσει ήταν η μετατροπή του Φιξ από ερείπιο σε μουσείο με προβληματικούς διαγωνισμούς, ενστάσεις, καθυστερήσεις, προβλήματα στη χρηματοδότηση, εργολάβους που αδυνατούσαν να ολοκληρώσουν το έργο, διαρκείς νομικές εμπλοκές και αρκετές μετακινήσεις της έδρας του ΕΜΣΤ από το Μέγαρο Μουσικής και το Ωδείο Αθηνών έως τον πεζόδρομο της Διονυσίου Αρεοπαγίτου.

Στο μεταξύ, αν και, όπως έλεγε στα «ΝΕΑ», δεν της άρεσε να μάχεται μέσω του συνδικαλισμού, ενεπλάκη με τα κοινά και κατέλαβε την προτελευταία θέση του ψηφοδελτίου Επικρατείας του ΠΑΣΟΚ στις εκλογές του 2009.

Αν και ποτέ δεν ξεπέρασε την απομάκρυνσή της από το ΕΜΣΤ, αφιερώθηκε με το ίδιο πάθος – ακόμη και την Τετάρτη έδωσε το «παρών» στο γραφείο της – στο εικαστικό πρόγραμμα του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών AnnexM, του οποίου τέθηκε επικεφαλής από το 2016 – με την πρώτη έκθεση να πραγματοποιείται το 2018 – ενεργοποιώντας χώρους αναξιοποίητους και άβατους για το ευρύ κοινό, δημιουργώντας έναν νέο πειραματικό πυρήνα εικαστικής δράσης.