Ζαν-Μισέλ Ζαρ στα «ΝΕΑ»: «Να δημιουργήσουμε την κλασική μουσική του μέλλοντος»

Οταν το δεύτερό σου άλμπουμ («Oxygène», 1976) το οποίο ηχογραφείς σε αυτοσχέδιο στούντιο – που έχεις κατασκευάσει ο ίδιος – στο σπίτι σου και με αυτό όχι μόνο πουλάς περί τα 12.000.000 αντίτυπα για να θεωρηθείς στη συνέχεια ως ο πρωτοπόρος της ηλεκτρονικής μουσικής, synthpop, ambient, NEW – age, τότε το μέλλον σου προδιαγράφεται λαμπρό. 

Ο Ζαν-Μισέλ Ζαρ, καλλιτέχνης, δημιουργός, οραματιστής της ηλεκτρονικής μουσικής αλλά και στοχαστής / ερευνητής της μουσικής και των προεκτάσεών της, εμφανίζεται τη Δευτέρα 22 Ιουνίου, στο Ξέφωτο του Κέντρου Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος (ΚΠΙΣΝ), στο πλαίσιο του Release Athens x SNF Nostos 2026. Μετά την επιτυχία του «Oxygène», ακολούθησε το 1978 το «Equinoxe», και το 1979, ο Ζαρ εμφανίστηκε μπροστά σε ένα κοινό άνω του ενός εκατομμυρίου ανθρώπων στην Place de la Concorde, στο Παρίσι, ρεκόρ που έκτοτε έχει καταρρίψει τρεις φορές. 

Υπολογίζεται ότι ο Ζαρ, έχει πουλήσει περισσότερα από 80 εκατομμύρια άλμπουμ και singles. Ηταν ο πρώτος δυτικός μουσικός που προσκλήθηκε επίσημα να εμφανιστεί (1981) στη Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας και κατείχε το παγκόσμιο ρεκόρ για το μεγαλύτερο κοινό σε υπαίθρια εκδήλωση για τη συναυλία του στη Μόσχα στις 6 Σεπτεμβρίου 1997, την οποία φημολογείται ότι παρακολούθησαν περίπου 3,5 εκατομμύρια άνθρωποι. 

Ολα ξεκίνησαν στις 24 Αυγούστου 1948, ημέρα γέννησης του Ζαν-Μισέλ Ζαρ, στη Λυών. Πατέρας του ήταν ο γνωστός (κυρίως για τη δουλειά του στον κινηματογράφο) μουσικοσυνθέτης Μορίς Ζαρ και η μητέρα του η αντιστασιακή και επιζήσασα από στρατόπεδο συγκέντρωσης Φρανς Πεζό. Ο πατέρας του μετακόμισε στις ΗΠΑ όταν ο Ζαν-Μισέλ ήταν 5 ετών, αφήνοντάς τον με τη μητέρα του. Οι δυο τους δεν ξανασυναντήθηκαν μέχρι που ο Ζαν-Μισέλ έγινε 18 ετών. Αν και πατέρας και γιος ήταν αποξενωμένοι, μετά τον θάνατο του Μορίς το 2009, ο Ζαρ απέτινε φόρο τιμής στην κληρονομιά του. Παρόλο που είχε δηλώσει τα εξής για τον πατέρα του: «Ο πατέρας μου κι εγώ δεν καταφέραμε ποτέ να έχουμε μια πραγματική σχέση. Πιθανότατα έχουμε δει ο ένας τον άλλον 20 ή 25 φορές στη ζωή μας. Οταν μπορείς, στην ηλικία μου, να μετρήσεις τις φορές που έχεις δει τον πατέρα σου, αυτό λέει κάτι. (…) Νομίζω ότι είναι καλύτερο να υπάρχει σύγκρουση, ή, αν έχεις έναν γονέα που πεθαίνει, θρηνείς, αλλά το αίσθημα της απουσίας είναι πολύ δύσκολο να γεμίσει, και μου πήρε λίγο χρόνο για να το αφομοιώσω». 

Φαίνεται ότι τα πρώτα χρόνια της ζωής του ήταν καθοριστικά για τη μετέπειτα εξέλιξή του. Τα πρώτα οκτώ χρόνια της ζωής του περνούσε έξι μήνες κάθε χρόνο στο διαμέρισμα του παππού και της γιαγιάς του στο Perrache (Περαχέ) της Λυών. Ο παππούς του Ζαν-Μισέλ έπαιζε όμποε, ενώ ήταν και μηχανικός και εφευρέτης, καθώς είχε σχεδιάσει έναν πρωτότυπο μεικτή ήχου που χρησιμοποιήθηκε στον ραδιοφωνικό σταθμό της Λυών (Radio Lyon). Δώρισε στον εγγόνο του το πρώτο του γραμμόφωνο. Επίσης από το μπαλκόνι του σπιτιού, μπορούσε να βλέπει τους καλλιτέχνες του δρόμου, μία εμπειρία που αργότερα δήλωσε ότι είχε επίδραση στην τέχνη του. 

ΕΠΙΡΡΟΕΣ. Οπως επίδραση στη δημιουργική του αντίληψη έπαιξε ο γάλλος ζωγράφος, χαράκτης και γλύπτης Πιερ Σουλάζ. Μικρός έπαιζε κιθάρα σε μπάντα, αλλά το μουσικό του στυλ επηρεάστηκε ίσως σε μεγάλο βαθμό από τον Πιερ Σεφέρ. (σ.σ. πρωτοποριακός γάλλος συνθέτης, μηχανικός και θεωρητικός της μουσικής, ευρέως γνωστός ως ο «πατέρας» της Συγκεκριμένης Μουσικής – Musique Concrète). Το 1948 εισήγαγε τη χρήση ηχογραφημένων ήχων της φύσης, μηχανών και οργάνων (σε μαγνητοταινία) ως μουσικό υλικό, επεξεργαζόμενός τους στο στούντιο.) 

Με το πέρασμα των δεκαετιών, ο Ζαν-Μισέλ Ζαρ ξέφυγε από την πεπατημένη, ανέπτυξε την ηλεκτρονική μουσική πέρα από τα «συνηθισμένα», τη συνδύασε με το θέαμα, τα laser show και οπτικά εφέ. Μεταξύ άλλων έχει χρησιμοποιήσει ως καμβά εμβληματικούς χώρους όπως οι Πυραμίδες της Αιγύπτου, η έρημος Σαχάρα, η Απαγορευμένη Πόλη, η Νεκρά Θάλασσα και ο Πύργος του Αϊφελ. 

Καινοτόμος, διαχρονικός και πάντα παρών, ο Ζαν-Μισέλ Ζαρ στη συνέντευξή του στα «Πρόσωπα» σημείωσε ότι «νομίζω ότι ήθελα από την αρχή να προσπαθήσω να δημιουργήσω μια γέφυρα μεταξύ της πειραματικής μουσικής και της ποπ. Πάντα θεωρούσα και θεωρώ, ότι αυτό που είναι πιο σημαντικό στη μουσική είναι η μελωδία και η προσπάθεια να δημιουργηθεί ένα είδος νέου είδους μουσικής, με νέα είδη οργάνων, συνθεσάιζερ και ηλεκτρονικά όργανα για να δημιουργηθεί κάτι που θα μπορούσε να είναι ένα είδος κλασι κής μουσικής του μέλλοντος ή κάτι τέτοιο». Παρόλο που ακούγεται επιτηδευμένη αυτή η πρόθεση, ο ίδιος το αρνείται. «Οχι, δεν είναι επιτηδευμένο. Μπορούμε να δημιουργήσουμε γέφυρα μεταξύ του στυλ μουσικής που έχουμε στην Ευρώπη, το οποίο προέρχεται από την κληρονομιά της κλασικής μουσικής, αλλά με την ποπ μουσική και τον πειραματισμό, για να σχεδιάσουμε τον νέο ήχο». 

Η ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ. Ο Ζαν-Μισέλ Ζαρ, δεν αρνήθηκε ποτέ στη διαδρομή του, τη σύνδεση της τεχνολογίας με τη μουσική, για να αναπτύξει περισσότερο τη δεύτερη. Πλέον είμαστε στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. «Νομίζω ότι πρέπει να καταλάβουμε ότι η τεχνολογία είναι ουδέτερη. Πολλοί άνθρωποι συγχέουν το εργαλείο με τον τρόπο που χρησιμοποιείται. Εννοώ ότι το πινέλο είναι ουδέτερο, η κάμερα είναι ουδέτερη, όλα εξαρτώνται από τον άνθρωπο.

Ετσι, για την τεχνητή νοημοσύνη ισχύει το ίδιο και νομίζω ότι δεν μπορούμε να σταματήσουμε την πρόοδο. Η εφεύρεση του βιολιού μάς έδωσε τον Βιβάλντι. Ο ηλεκτρισμός τον Ντέιβιντ Γκίλμουρ ή ο Τζίμι Χέντριξ ή η Μπίλι Αϊλις. Ετσι, η τεχνητή νοημοσύνη είναι για μένα μια επέκταση της φαντασίας μου και ένα νέο εργαλείο που θα δημιουργήσει ένα νέο είδος μουσικής ή κινηματογράφου του αύριο. Φυσικά, δεν πρέπει να είμαστε αφελείς και όσο νωρίτερα την αγκαλιάσουμε, την κατανοήσουμε, τόσο καλύτερα μπορούμε τελικά να καταπολεμήσουμε τις αρνητικές της επιπτώσεις. 

Κάθε επανάσταση φέρνει επίσης αρνητικές και θετικές επιπτώσεις, αλλά νομίζω ότι οι θετικές είναι πιο σημαντικές από τις αρνητικές επιπτώσεις. Στην πραγματικότητα η Ευρώπη έχει καθυστερήσει αρκετά όσον αφορά τις ΗΠΑ, την Κίνα και την Ασία. Επομένως, θα πρέπει πραγματικά να εκμεταλλευτούμε αυτή την ευκαιρία για να δημιουργήσουμε ένα νέο είδος μουσικής».

Οσο «ψυχρή» και αν φαντάζει η ηλεκτρονική μουσική στα συνθετικά χέρια του Ζαν-Μισέλ Ζαρ παίρνει σάρκα και οστά. Μετατρέπεται σε όχημα γλώσσας και επικοινωνίας. «Για αιώνες τα τραγούδια ήταν απλώς ένας τομέας αυτού που ονομάζουμε μουσική. Από τη δεκαετία του ‘60 τα τραγούδια καθίστανται το βασικό «μοντέλο» μουσικής. Δηλαδή ήταν το κύριο μέρος και η οργανική μουσική να ήταν ένα είδος εξειδικευμένης μουσικής. Μου αρέσει η ιδέα ότι η κύρια διαφορά μεταξύ των τραγουδιών με στίχους και της οργανικής μουσικής είναι ότι με ένα τραγούδι με στίχους λες μια ιστορία. Με την ορχηστρική μουσική προσκαλείς τους ανθρώπους να δημιουργήσουν τη δική τους ιστορία ή τη δική τους ταινία». 

Η ΠΕΡΙΕΡΓΕΙΑ. Υστερα από 22 στούντιο άλμπουμ και περισσότερο από μισό αιώνα διαδρομής, ο γάλλος συνθέτης συνεχίζει να αντλεί δύναμη και έμπνευση, όπως σημειώνει ο ίδιος, από την περιέργεια. «Η περιέργειά μου είναι τόσο φρέσκια όσο όταν ήμουν έφηβος και πάντα ενθουσιάζομαι με το επόμενο έργο που προσεγγίζω ως αρχάριος». Οπως και από περιέργεια, τον Απρίλιο του 2024, ο Jean – Michel έγινε ο πρώτος επιβάτης στον κόσμο που απογειώθηκε με το ιπτάμενο AirCar της Klein Vision (διθέσιο ιπτάμενο αυτοκίνητο σχεδιασμένο από τον Štefan Klein και κατασκευασμένο στη Σλοβακία. Πιστοποιήθηκε ως αεροσκάφος τον Ιανουάριο του 2022). «Και εδώ η περιέργεια ήταν αυτή που με έσπρωξε», μας λέει και συνεχίζει: «Μου πρότειναν να δοκιμάσω, να κάνω μια δοκιμή και να πετάξω με αυτό το είδος τρελής μηχανής. Είναι συνδεδεμένο με αυτή τη φαντασίωση που είχαμε όλοι όταν ήμασταν παιδιά για τα ιπτάμενα αυτοκίνητα οπότε η φαντασίωση αυτή πραγματοποιήθηκε και ήταν αρκετά διασκεδαστική».

 Στο Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος, θα παρουσιάσει συνθέσεις του πολυπληθούς καταλόγου του, «αλλά όλα πλήρως αναπαραγμένες. Θέλω να πάρω το κοινό μαζί μου, σε ταξίδι. Και αφού νωρίτερα μιλούσαμε για τεχνητή νοημοσύνη, έχω νέα σκηνογραφία που έχει γίνει με τη βοήθειά της. Η παράσταση θα είναι μια γέφυρα μεταξύ αυτού με το οποίο ο κόσμος είναι εξοικειωμένος με εκπλήξεις και μιας νέας ιδέας όσον αφορά τη μουσική και τη σκηνογραφία».

Για το μέλλον ο Ζαν-Μισέλ Ζαρ ετοιμάζει να γιορτάσει την 50ή επέτειο του «Oxygen» και νέο άλμπουμ το 2027. «Επίσης, παγκόσμια περιοδεία το 2027, διάφορα ντοκιμαντέρ και έκδοση βιβλίων που αφορούν είτε στην καριέρα μου είτε στα όργανα που χρησιμοποιώ». 

Info:Jean-Michel Jarre, Sebastien Tellier, τη Δευτέρα 22 Ιουνίου στο Ξέφωτο του ΚΠΙΣΝ. Εισιτήρια: 211-7700000, releaseathens.gr, more.com. Ολες οι πληροφορίες (τιμές, πρόγραμμα, πρόσβαση) στα releaseathens.gr και snf.org