Τελικά οι Τούρκοι είναι «colonizers» στην ίδια τους τη χώρα – Η ιστορική παραδοχή του Ερντογάν και το σοκ του DNA

Κατά τις ετήσιες επετείους για τη Μάχη του Μαντζικέρτ (1071), η ρητορική της τουρκικής πολιτικής ηγεσίας αποκτά σταθερά έναν έντονα στρατιωτικό και εθνικιστικό τόνο. Σε μία από τις πλέον χαρακτηριστικές αναφορές του, ο Τούρκος πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν έχει δηλώσει με νόημα: «Αν το σπαθί βγει από τη θήκη, δεν θα υπάρξει χώρος για την πένα και τον λόγο».

Στον ίδιο άξονα κινήθηκε και στους πρόσφατους εορτασμούς για την επέτειο της μάχης, όπου υπογράμμισε με έμφαση τη διαρκή σύνδεση του παρελθόντος με τις σύγχρονες γεωπολιτικές επιδιώξεις της Άγκυρας: «Από το Μαντζικέρτ μέχρι τον Σαγγάριο, χωρίς να αμαυρώσουμε το αίμα των μαρτύρων μας που έπεσαν για να γίνει η Ανατολία πατρίδα μας, θα υπερασπιστούμε τα δικαιώματα του αγαπητού μας έθνους και θα εργαστούμε με όλες μας τις δυνάμεις για να πετύχουμε τους στόχους μας».

Με τις φράσεις αυτές, η Άγκυρα παραδέχεται ανοιχτά μια ιστορική πραγματικότητα: η Ανατολία μετατράπηκε σε τουρκική πατρίδα μέσω της στρατιωτικής ισχύος, της σύγκρουσης και της βίαιης επιβολής. Αυτή η επίσημη παραδοχή επαναφέρει στο προσκήνιο ένα κρίσιμο ερώτημα της σύγχρονης ιστοριογραφίας και πολιτικής επιστήμης: Μπορεί, με βάση τους σύγχρονους ορισμούς, να αποδοθεί στους μεσαιωνικούς και πρώιμους νεότερους Τούρκους ο χαρακτηρισμός του «αποικιοκράτη» (colonizer); Η απάντηση κρύβεται στη σύγκρουση ανάμεσα στις κρατικές πολιτικές του παρελθόντος και τα σύγχρονα δεδομένα της πληθυσμιακής γενετικής.

Το Μοντέλο της κατάκτησης και η πολιτική του εποικισμού (İskân)

Οι υποστηρικτές της θεωρίας ότι η τουρκική επέκταση λειτούργησε ως μια μορφή αποικιοκρατίας βασίζονται στις μεθόδους που χρησιμοποιήθηκαν για την εδραίωση της κυριαρχίας τους. Η επικράτηση των Σελτζούκων και αργότερα των Οθωμανών στην Ανατολία δεν υπήρξε προϊόν ειρηνικής συνύπαρξης. Περιελάμβανε συστηματικές στρατιωτικές κατακτήσεις, σφαγές, βίαιους εξισλαμισμούς και τη σταδιακή δημογραφική αλλοίωση των γηγενών πληθυσμών – κυρίως Ελλήνων/Ρωμιών, Αρμενίων, Ασσυρίων και Κούρδων.

Όταν η Οθωμανική Αυτοκρατορία επεκτάθηκε προς τη Θράκη και τα Βαλκάνια, μετέτρεψε τη δημογραφική αλλοίωση σε επίσημη κρατική στρατηγική μέσω της πολιτικής του İskân (εποικισμού). Το σχέδιο αυτό δεν αποτελούσε μια τυχαία μετανάστευση, αλλά μια αυστηρά οργανωμένη επιχείρηση κοινωνικής μηχανικής. Το οθωμανικό κράτος μετέφερε υποχρεωτικά συμπαγείς μάζες νομάδων Τουρκμένων (Γιουρούκων) από την κεντρική Ασία και την Ανατολία και τις εγκαθιστούσε σε κρίσιμα γεωστρατηγικά σημεία των Βαλκανίων: σε εύφορες κοιλάδες, οδικούς άξονες και αστικά κέντρα.

Ο στόχος του İskân ήταν διπλός. Από τη μία πλευρά, δημιουργούσε μια «ασπίδα» πιστών μουσουλμανικών πληθυσμών που μπορούσαν να καταστείλουν τις εξεγέρσεις των χριστιανών. Από την άλλη, εκτούρκιζε τις βασικές εμπορικές οδούς της αυτοκρατορίας. Η πολιτική αυτή περιελάμβανε και την αντίστροφη διαδρομή (Sürgün), δηλαδή τον βίαιο εκτοπισμό χριστιανικών πληθυσμών προς το εσωτερικό της Ανατολίας για να αποδυναμωθεί η τοπική αντίσταση.

Ιστορική διάκριση από την κλασική αποικιοκρατία

Παρά τα βίαια χαρακτηριστικά της κατάκτησης, η πλειονότητα των ακαδημαϊκών αποφεύγει τον όρο «colonizer» για να μην υποπέσει σε αναχρονισμό. Η κλασική δυτική αποικιοκρατία (όπως των Βρετανών στην Ινδία ή των Γάλλων στην Αφρική) βασιζόταν στη διατήρηση μιας αυστηρής διαχωριστικής γραμμής μεταξύ της «μητρόπολης» και της «αποικίας». Στόχος των Ευρωπαίων ήταν η απομύζηση των πλουτοπαραγωγικών πηγών μιας μακρινής γης προς όφελος του κέντρου.

Στην περίπτωση της Ανατολίας, το μοντέλο ακολούθησε την παράδοση των μεγάλων ηπειρωτικών αυτοκρατοριών (όπως η Ρωμαϊκή ή η Αραβική). Τα κατακτημένα εδάφη δεν αντιμετωπίστηκαν ως αποικίες, αλλά ενσωματώθηκαν σε μια ενιαία πολιτική επικράτεια. Η ίδια η Ανατολία έπαψε να είναι το «πεδίο της μάχης» και μετατράπηκε στο διοικητικό, πολιτισμικό και γεωγραφικό κέντρο της αυτοκρατορίας – στη νέα μητρόπολη.

Το γενετικό παράδοξο: Τι αποκαλύπτει το DNA των σύγχρονων Τούρκων

Η πιο εντυπωσιακή ανατροπή στη συζήτηση αυτή έρχεται από το πεδίο της επιστήμης και συγκεκριμένα της πληθυσμιακής γενετικής.

Ενώ η πολιτική εξουσία, η γλώσσα και η θρησκεία επιβλήθηκαν από τους Τούρκους εισβολείς, οι σύγχρονες μελέτες DNA αποκαλύπτουν μια τελείως διαφορετική βιολογική πραγματικότητα για τους σημερινούς κατοίκους της Τουρκίας.

Σύμφωνα με ευρείες επιστημονικές έρευνες, το γενετικό υλικό που προέρχεται από τα μεσαιωνικά νομαδικά φύλα της Κεντρικής Ασίας (Μογγολία, Τουρκμενιστάν) αντιπροσωπεύει μόλις το 9% έως 15% του γονιδιώματος των σύγχρονων Τούρκων. Το υπόλοιπο 85% με 91% παρουσιάζει μια απόλυτη γενετική συνέχεια με τους αρχαίους και μεσαιωνικούς πληθυσμούς της Ανατολίας.

Αυτό σημαίνει ότι, από βιολογική άποψη, οι σημερινοί Τούρκοι είναι σε συντριπτικό ποσοστό απόγονοι των Χετταίων, των Φρυγών, των Λυδών, των Αρμενίων και των Ελλήνων/Ρωμιών της Βυζαντινής περιόδου. Η ιστορική διαδικασία που έλαβε χώρα ονομάζεται στην κοινωνιολογία «κυριαρχία της ελίτ» (elite dominance): Μια σχετικά μικρή αλλά στρατιωτικά πανίσχυρη ομάδα νομάδων κατέλαβε τα κέντρα εξουσίας. Λόγω των δυσβάσταχτων φόρων (χαράτσι), των κοινωνικών αποκλεισμών και των βίαιων πρακτικών όπως το παιδομάζωμα (devşirme), οι γηγενείς πληθυσμοί αναγκάστηκαν στο πέρασμα των αιώνων να αλλάξουν θρησκεία και γλώσσα για να επιβιώσουν. Σταδιακά, αφομοιώθηκαν πλήρως και υιοθέτησαν την ταυτότητα του κατακτητή.

Εδώ εντοπίζεται το μεγάλο ιστορικό παράδοξο. Η επίσημη ρητορική που συνδέει το Μαντζικέρτ με τον Σαγγάριο επιχειρεί να παρουσιάσει το σύγχρονο τουρκικό έθνος ως τον αδιαμφισβήτητο κληρονόμο μιας εξωτερικής, νικηφόρας στρατιωτικής ισχύος που «θυσιάστηκε» για να οικειοποιηθεί μια ξένη γη. Ωστόσο, η γενετική επιστήμη αποδεικνύει ότι οι σημερινοί Τούρκοι είναι, στη συντριπτική τους πλειονότητα, οι ίδιοι οι πληθυσμοί που κατακτήθηκαν.

Όταν η Άγκυρα χρησιμοποιεί το επιχείρημα της βίας του 1071 για να νομιμοποιήσει τη σύγχρονη επιθετική της στρατηγική – από τη «Γαλάζια Πατρίδα» μέχρι τις επεμβάσεις στη Συρία – ανοίγει η ίδια την πόρτα στον χαρακτηρισμό του «colonizer». Η ιστορία όμως δείχνει ότι το «σπαθί» δεν αντικατέστησε τους ανθρώπους της Ανατολίας. Aπλώς ανάγκασε τους αυτόχθονες κατοίκους της να ξεχάσουν την πραγματική τους καταγωγή.