- Advertisement -
Ο Στέφανος Ν. Γερουλάνος (1979), καθηγητής Ευρωπαϊκής Ιστορίας και διευθυντής του ερευνητικού ινστιτούτου Ρεμάρκ στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, αρχισυντάκτης του «Journal of the History of Ideas» από το 2017, έγραψε τη σπουδαία και ενοχλητική πραγματεία «Η Καταγωγή του Ανθρώπου» (εκδ. Πατάκης).
Σπουδαία, επειδή προτείνει μια επίκαιρη και αποκαλυπτική ανάλυση του πώς η προσπάθεια από τον 18ο αιώνα ως τις μέρες μας να κατανοήσουμε την καταγωγή της ανθρωπότητας, κατέληξε να γίνει, μέσω όχι πάντα πειστικών προθέσεων σκέψης και επιστήμης, η υπηρέτρια πολέμων, αυτοκρατοριών, γενοκτονιών, καταπιεστικών δογμάτων και αβάσιμων ηθικών κανόνων.
Ενοχλητική, επειδή φωτίζει την επιλεκτική επικαιρότητα με τη δημοσιότητα συνταγών και βεβαιοτήτων αντίληψης, ενώ το παρόν άλλο μέλλον διαγράφει.
Η μελέτη της καταγωγής του ανθρώπου ορίζει πολιτικό ενδιαφέρον μέσω ενός «κανόνα» κοινωνικών και βιολογικών δεδομένων, ο οποίος συσσωρεύει αλήθειες-μύθους, που καταλήγουν στη νομιμοποίηση της βίας της εξουσίας. Σε ποιο βαθμό τέτοια νομιμοποίηση οδηγεί σε δημοκρατικοφανή ολοκληρωτισμό;
Σας ευχαριστώ για τον ωραίο τρόπο με τον οποίο συνοψίζετε το βιβλίο. Η ιδέα πως ο άνθρωπος, το σώμα, ο χαρακτήρας, η συμπεριφορά μας είναι κατά βάση τα ίδια όπως των ανθρωποειδών των καταγωγών μας – πώς βλέπουμε στην προέλευσή μας το «ποιοι είμαστε» – είναι μια ιδέα επικίνδυνη.
Τη βρίσκουμε παντού: στην πολιτική, όταν μας λένε για το τι είναι «στη φύση μας», στην εκπαίδευση, όταν μαθαίνουμε π.χ. για «λιγότερο αναπτυγμένες» κοινωνίες, στις διαφημίσεις προϊόντων δήθεν σωστών για το φυσικό μας σώμα (δίαιτες paleo, κ.λπ.).
Οταν χρησιμοποιείται το απώτατο παρελθόν ως μέτρο, ως «κανόνας» όπως λέτε, δεν ασχολούμαστε πια με τον περίπλοκο σύγχρονο κόσμο ούτε τη διαφορετικότητά μας. Δεν υπάρχει μία καταγωγή: είναι πολλές.
Καταγωγές βιολογικές (ετερογενείς και μπλεγμένες), γλωσσικές (επίσης περίπλοκες), κοινωνικές κ.ά. Το πρόβλημα γίνεται διπλό: ναι, καταλήγουμε σε μία κατάσταση δημοκρατικού ολοκληρωτισμού με χαρακτήρα ανθρωπιστικό: ο «Ανθρωπος» περιγράφεται ως ένας και φυσικός, ιστορικά «σωστός»· η διαφορετικότητα περιγράφεται ως αφύσικη, ξένη.
Νομίζουμε πως ζούμε σε δημοκρατική κατάσταση, ενώ αναπλάθουμε μια τεχνητή νόρμα που μας μοιάζει φυσική. Φταίνε διάφοροι θεωρητικοί, πολιτικοί, επιστήμονες, αλλά φταίμε και όλοι μας γιατί αναπαράγουμε μια συγκεκριμένη ιδέα της ανθρωπότητας και καταργούμε τις εναλλακτικές.
Δεν καταλαβαίνουμε καν ότι μέσα στη γλώσσα μας αναπαράγουμε συνέχεια ανισότητες και μορφές κοινωνικής βίας. Στόχος του βιβλίου είναι να περιγράψει τους τρόπους με τους οποίους αναδημιουργούμε αυτές τις ιεραρχίες.
Η παρουσίαση μιας ιστορίας της καταγωγής του ανθρώπου μέσω της επιλογής λογικών ελιγμών (Χαράρι, Ντάιαμοντ, Πίνκερ) κατά πόσο αποτελεί οπισθοδρόμηση, έχοντας στο μεταξύ πολιτική υποδοχή-αποδοχή (βλ. Ομπάμα);
Ναι, αποτελεί οπισθοδρόμηση το ότι τόσο απαράδεκτα βιβλία βρίσκουν μεγάλο κοινό. Ο Χαράρι, ο Ντάιμοντ, ο Πίνκερ, κατακλύζουν τον αναγνώστη με επιλεγμένα δεδομένα που ταιριάζουν σε μια εύκολη θεωρία.
Ως αναγνώστης αποκομίζεις από αυτούς τόσο παρηγοριά, ότι είσαι όντως έξυπνος και ότι κάποιες ανησυχίες σου τις έχουν και άλλοι έξυπνοι, όσο και νέα ένταση, χάρη στην επιστημονικοφανή θεωρία.
Ο Χαράρι έπεισε τους tech bros τύπου Μαρκ Ζούκερμπεργκ· και χάρη σ’ αυτούς έλαβε τεράστια διαφήμιση και εξελίχθηκε σε τεχνοπροφήτη. Υπάρχουν όμως λόγοι γι’αυτό.
Τουλάχιστον από το 1925, το κοινό χρειάζεται και απαιτεί μία ξεκάθαρη ιδέα της επιστημονικής έρευνας. Για αρκετές δεκαετίες, περίπου από το 1945 μέχρι το 1990, υπήρχαν κάποιες προδιαγραφές: το κράτος ήταν υπεύθυνο για τη δημόσια εκπαίδευση (από τη Σοβιετική Ενωση μέχρι τις ΗΠΑ, από την Ιταλία ως την Ινδία…) και τα media πιέζονταν να παρουσιάζουν μια σοβαρή εικόνα της επιστήμης.
Υπήρχε μια αίσθηση κοινωνικής ευθύνης. Βέβαια, τα προβλήματα ήταν τεράστια – σεξισμού, ρατσισμού, επιστημοφάνειας, και ιδίως άγνοιας των αυτόχθονων λαών που περιγράφονταν ως βάρβαροι.
Αλλά υπήρχε κάποια βάση – από αυτή μας έχουν μείνει ο Καρλ Σαγκάν, ο Ντέιβιντ Ατένμπορο κ.ά. Απ’ το 1995 και μετά, τα μέσα μαζικής επικοινωνίας, τύπου Fox News, οι διαφημίσεις, και τώρα και τα social media, την έχουν διαλύσει.
Μπορούν να λένε άνετα ότι η κλιματική αλλαγή είναι ένα ψέμα, ή ότι η διαφορετικότητα είναι woke ψέμα που χαλάει το έθνος, και άλλες βλακείες.
Εδώ μπαίνουν δημόσια πρόσωπα, σαν τον Ομπάμα, που θέλουν να έχουν πολιτιστική εμβέλεια: μπορεί ο καθένας να διαφημίσει τα βιβλία που τον/την έκαναν να αισθάνονται έξυπνο/έξυπνη, που του/της έδωσαν παρηγοριά και ένταση.
Ο όρος «προϊστορία» ως καθρέφτης του παρόντος είναι η αντανάκλαση των προκαταλήψεων κάθε εποχής. Ποια η σχέση της με την επιστημολογική μας εμβέλεια;
Περίπου από το 1800, και ιδιαίτερα από το 1861 (όταν επινοήθηκε ο όρος προϊστορία), οι διάφορες επιστήμες προσπαθούσαν να διαχειριστούν τις γνώσεις που αποκτούσαν για το βαθύ παρελθόν, προσαρμόζοντάς τες σε αυτό που μπορούσαν να καταλάβουν, όσο και σε αυτό που πίστευαν το κοινό και ο κάθε επιστήμονας.
Οι προκαταλήψεις αναμείχθηκαν με τα επιστημολογικά τους πεδία. Για να κατανοήσουν τις ανθρώπινες κοινωνίες στην προϊστορία, επιστήμονες και πολιτικοί τις συνέκριναν με τους σύγχρονους αυτόχθονες λαούς και ονόμασαν και τους αυτόχθονες και τους προϊστορικούς «πρωτόγονους».
Δεν ξαφνιάζει και όμως είχε τραγικά αποτελέσματα. Σήμερα ακόμα, η προϊστορία παραμένει κλειδωμένη στην επιστημολογική μας εμβέλεια. Τις δεκαετίες του 1980 και 1990, η γενετική και η μοριακή βιολογία έκαναν σημαντική δουλειά.
Μετά, οι νευροεπιστήμες επέμεναν πως είχαν βρει το κλειδί για τις ανθρώπινες καταγωγές. Κάθε μία από αυτές τις επιστήμες συνέβαλαν, αλλά επιμένουν επίσης σε πολύ συγκεκριμένες απόψεις για το ανθρώπινο παρελθόν, ενώ αποφεύγουν άλλους τομείς, ιδίως την ανθρωπολογία.
Αρκετές επιστήμες σήμερα είναι σύνθετες: χρησιμοποιούν επιστημολογίες που αντλούν από διαφορετικούς τομείς και για τις οποίες χρειάζονται συγκεκριμένους τύπους αποδείξεων.
Αυτό θα έπρεπε να οδηγεί σε προσωρινά, προσεκτικά συμπεράσματα. Αλλά στο κοινό τα αποτελέσματα παρουσιάζονται σαν να έχει επιτέλους εντοπιστεί ο θησαυρός της αλήθειας.
Ο Διαφωτισμός, δείγμα πνευματικής συγκρότησης αγαθών προθέσεων, υπήρξε ο δίαυλος του ρατσισμού, των εγκλημάτων της αποικιοκρατίας, της προόδου. Σημειώθηκε έτσι η λεγόμενη «προδοσία των διανοουμένων» κατά Τζούλιεν Μπέντα;
Οχι ακριβώς: ήδη με το τέλος των ναπολεόντειων πολέμων, ο Διαφωτισμός είχε διαστρεβλωθεί. Και λόγω των επιτυχιών της Γαλλικής Επανάστασης, και λόγω της βίας της (στην Ευρώπη όσο και π.χ. στην Αϊτή), και από τους εχθρούς της.
Οταν η αντίδραση έφτασε το ζενίθ της γύρω στο 1830, είχαν απομείνει μόνο συγκεκριμένες δυνατότητες για τους «προοδευτικούς» διανοούμενους της ισότητας και της δημοκρατίας – μόνο μερικές πλευρές του Διαφωτισμού.
H ιδέα π.χ. της «τάξης και προόδου» του Κοντ ως βάση της δημοκρατίας ήταν μια μετάφραση, μεταλλαγή του Διαφωτισμού για καινούργιες εποχές. «Τάξη και πρόοδος» μπορεί να ήταν προοδευτική ιδεολογία απέναντι στις παλιές μοναρχίες και σίγουρα ενίσχυσε την επιστήμη – αλλά ήταν ταυτόχρονα μια ιδεολογία κοινωνικά συντηρητική, που βοήθησε τη λατρεία ενός ορθολογικού κράτους και κολάκευσε την κρατική βία.
Και ο Κοντ, αλλά και διάφοροι δαρβινιστές ήταν εκσυγχρονιστές, κατάφεραν όμως να εκσυγχρονίσουν και τον ρατσισμό. Ετσι, παρά τα διάφορα θετικά, έγιναν και η επιστήμη και το κράτος δίαυλοι να δικαιολογηθούν οι βαναυσότητες της αποικιοκρατίας.
Στο βιβλίο δείχνω τις δύο πλευρές αυτού του ζητήματος, τόσο τις επιστημονικές προόδους όσο και τον ρόλο των θέσεων που εξυμνούσαν τη νεωτερικότητα εις βάρος των «πρωτόγονων».
Μήπως έχει φτάσει η ώρα να μελετήσουμε, λοιπόν, πόσο ο Διαφωτισμός υπήρξε λάθος, το μεγαλύτερο ίσως ανάμεσα στις ουτοπίες της Ευρώπης;
Νομίζω πως ο Διαφωτισμός ως σειρά ιδεωδών χρήζει λιγότερης κριτικής από αυτό το οποίο έγινε μετέπειτα, και στο οποίο δεν μπορούσε να αντεπεξέλθει. Χωρίς διαφωτιστικές τάσεις ο 19ος και ο 20ός αιώνας θα ήταν τουλάχιστον εξίσου άνισοι και βάναυσοι.
Στον 20ό, η ιδέα πως έπρεπε να ακολουθεί ο καθένας ένα διαφωτιστικό πρόγραμμα δημιούργησε και ισότητες αλλά και καινούργιες δικαιολογίες για βίαια διάλυση της ανθρωπότητας. Ο Διαφωτισμός, όπως έγραφε ο Αντόρνο, πρέπει να είναι και στόχος της κριτικής μας αλλά και βάση την οποία πρέπει να αλλάζουμε και να βελτιώνουμε για το καλό όλων.
Οταν δεσμευόμαστε σε μια έντονη κριτική της βίας που έφερε και ο ανθρωπισμός, έχουμε δίκιο αλλά πρέπει να μην επιτρέπουμε επίσης στην Ακροδεξιά να παρεισφρήσει με την πρόφαση ότι αυτή κατέχει τον αληθινό «Ανθρωπο».
Αν ο Διαφωτισμός με εκπρόσωπο τον Ρουσό προετοίμασε τον Δαρβίνο και τον Μαρξ για τη γραμμική πρόοδο, την εκκοσμίκευση και τη συστηματοποίηση συστημικών νόμων, τι δεν πήγε καλά;
Στο βιβλίο περιγράφω ότι δεν είναι τόσο το ότι μεμονωμένοι διανοούμενοι, ή και ολόκληρα πνευματικά κινήματα, έκαναν λάθος. Ούτε φταίει απλώς η έλλειψη στοιχείων. Οι ίδιες οι έννοιες που χρησιμοποιούσαν για να οργανώσουν αυτά τα στοιχεία έκαναν πολιτική «δουλειά» που δεν είχε σχέση με το «βαθύ» παρελθόν.
Οι έννοιες που δόμησαν την προϊστορία στον 19ου αιώνα – «άγριος», «βάρβαρος», «πολιτισμένος», ή οι σταδιακές τριάδες της Λίθινης Εποχής/Εποχής Χαλκού/Εποχής Σιδήρου – δεν ήταν ουδέτερες περιγραφές.
«Απέστειλαν» ζωντανούς, μη ευρωπαϊκούς λαούς σε ένα φαντασματικό, «πρωτόγονο» παρελθόν, εκτοξεύοντας τους αποικισμένους «έξω από την Ιστορία» και αντιμετωπίζοντας τον ευρωπαϊκό πολιτισμό ως το αποκορύφωμα της ανθρωπότητας.
Οι θεωρίες για την ανθρώπινη προέλευση έγιναν ένας καθρέφτης για τις πολιτικές φιλοδοξίες. Ετσι, η γεωλογική επανάσταση και η ανακάλυψη του «βαθέος χρόνου» στις αρχές του 19ου αιώνα ήταν πραγματικά μετασχηματιστικές, αλλά επέτρεψαν επίσης στους Ευρωπαίους να συνδέσουν τους λαούς, την εξουσία και τις ιεραρχίες, με γεωγραφικές τοποθεσίες.
Αναπτύχθηκαν επίσης διαφορετικά χρονικά σχήματα: η γραμμική πρόοδος, η «πρωταρχική δολοφονία» του Φρόιντ που επαναλαμβάνεται στο ασυνείδητο, τα βιολογικά «ερείπια του παρελθόντος μέσα στο σώμα», η περίφημη εικόνα της «Πορείας της Προόδου».
Καμία από αυτές τις ιδέες δεν ήταν απλώς επιστημονική. Ηταν μπλεγμένες με την αυτοκρατορία, τις φυλετικές διακρίσεις και τον εθνικισμό.
Και ενώ πολλοί επιστήμονες προσπάθησαν να αντιταχθούν στα χειρότερα, (όπως ο Δαρβίνος στη δουλεία), συχνά δεν αποδέχονταν πως οι ιδέες για τις οποίες είχαν τόσο προσπαθήσει είχαν και βάναυσα αποτελέσματα (ο ίδιος Δαρβίνος θεωρούσε τους αυτόχθονες λαούς πεπερασμένους και «εξαφανιζόμενους»).
Στέφανος Ν. Γερουλάνος
Η καταγωγή του ανθρώπου
Μια σύγχρονη ιστορία μύθου, εξουσίας και βίας
Μτφ. Μενέλαος Αστερίου
Εκδ. Πατάκης, 2026, σελ. 488
Τιμή 24 ευρώ
Comments are closed.