Ρουμπίνη Μοσχοχωρίτη στα ΝΕΑ: «Ο “Ίων” του Ευριπίδη μιλά σήμερα όσο ποτέ για την ταυτότητα και την αλήθεια»

Το ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ. Ρούμελης παρουσιάζει με ελεύθερη είσοδο την Τετάρτη 15 Ιουλίου στο Μέγαρο Δουκίσσης Πλακεντίας, ένα έργο βασισμένο στον «Ίωνα» του Ευριπίδη, όπως το ξαναέγραψε ο συγγραφέας Μηνάς Βιντιάδης, σε σκηνοθεσία Ρουμπίνης Μοσχοχωρίτη. Τους κεντρικούς ρόλους υποδύονται οι Ευγενία Δημητροπούλου, Γιάννης Εγγλέζος και Μάξιμος Μουμούρης. Μετά την Αττική, η καλοκαιρινή περιοδεία θα συνεχιστεί με στάσεις σε Οινιάδες, Παραμυθιά, Αίγινα, Δωδώνη, Τρίκαλα και Λάρισα.

Ο «Ίων» είναι ένα από τα πλέον αμφίσημα έργα του μεγάλου τραγωδού Ευριπίδη. Αν και τραγωδία, περιέχει κωμικοτραγικά στοιχεία και απλούς –αντιηρωικούς χαρακτήρες, με στοιχεία ρομαντικής περιπέτειας, ενώ το φυσικό του σκηνικό είναι ο ναός του Απόλλωνα στους Δελφούς.

Η υπόθεση του έργου ξεκινάει με την Κρέουσα, που έχει μείνει έγκυος από το Απόλλωνα και γεννάει ένα αγόρι, το οποίο εγκαταλείπει από φόβο για την κοινωνική κατακραυγή. Ο Ερμής μεταφέρει στους Δελφούς το βρέφος ώστε μεγαλώνοντας να υπηρετήσει την Πυθία στο ναό του Απόλλωνα. Η Κρέουσα, στη συνέχεια, παντρεύεται τον Ξούθο, δεν μπορούν όμως να κάνουν παιδιά και καταφεύγουν στους Δελφούς για να πάρουν χρησμό. Εκεί ο Ξούθος, σ’ ένα ακόμα παιχνίδι του Φοίβου, ενημερώνεται ότι έχει έναν γιο, τον Ίωνα και θέλει να τον πάρει μαζί του στην Αθήνα. Η Κρέουσα, θυμωμένη, αποπειράται να δολοφονήσει το γιο της, τον Ίωνα, αγνοώντας πως πρόκειται για το χαμένο της παιδί. Η απόπειρα τελικά αποτυγχάνει και η τραγωδία έχει αίσιο τέλος.

Για τη νέα αυτή παρουσίαση του «Ίωνα» μιλάει στα «Νέα», η σκηνοθέτις Ρουμπίνη Μοσχοχωρίτη.

Πώς προέκυψε η ιδέα για την παράσταση;

Η ιδέα να αναλάβω τη σκηνοθεσία της παράστασης ήρθε από τον Μηνά Βιντιάδη και τον Καλλιτεχνικό Διευθυντή του Φεστιβάλ Δελφών Δημήτρη Μαραμή. Ήταν μια πολύ ενδιαφέρουσα πρόταση και δεν ήταν εύκολο να αρνηθώ παρόλο που είχα σκεφτεί να μην σκηνοθετήσω στην αρχή της ανάληψης της διεύθυνσης του ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ. ώστε να επικεντρωθώ στα διοικητικά μου καθήκοντα. Ωστόσο πολύ γρήγορα αποφασίσαμε να κάνουμε από κοινού την παραγωγή της παράστασης (Φεστιβάλ Δελφών και ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ Ρούμελης) και το να σκηνοθετήσω ήταν πια δεδομένο. Χαίρομαι πολύ ωστόσο που πήρα αυτή την απόφαση.

Η παράσταση βασίζεται σε διασκευή του Μηνά Βιντιάδη για τρεις ηθοποιούς. Ποιες νέες δυνατότητες αλλά και περιορισμούς δημιούργησε αυτή η επιλογή;

Η απόδοση του έργου με τρεις ηθοποιούς μου έδωσε τη δυνατότητα να δουλέψω με ένα πολύ ευέλικτο σχήμα, που μπορούσε πιο γρήγορα και άμεσα να φτάσει στο επιθυμητό αποτέλεσμα. Επιπλέον έχοντας τρεις έμπειρους και ταλαντούχους ηθοποιούς, η πρόβα ήταν μεστή, εποικοδομητική και η συνεννόηση δυναμική. Σε γενικές γραμμές δεν μας έλειψε κάτι από το αρχικό κείμενο μιας και το μοίρασμα του κειμένου σε τέσσερις χαρακτήρες (Ερμής, Κρέουσα, Ξούθος, Ίων) απέδιδε το σύνολο της ιστορίας με ευκρίνεια. Αρκετά μεγάλο μέρος αυτής αποδόθηκε στον ανθρωπόμορφο Ερμή, ο οποίος με μαεστρία κινούσε τα νήματα ώστε όπως λέει ο ίδιος στην έναρξη της παράστασης: « Έρχομαι να συνθέσω τα χαμένα κομμάτια μιας παλιάς ιστορίας».

Τώρα όσων αφορά τους περιορισμούς, υπήρχαν κάποια μικρά κενά στην εξέλιξη του δράματος, κυρίως θέματα που διαπραγματεύονταν ο χορός, που χρειάστηκε να καλυφθούν δραματουργικά και υποκριτικά. Ωστόσο ο τρόπος που δουλεύω σκηνοθετικά τις παραστάσεις μου δίνει έμφαση στις ‘off stage’ σκηνές, δηλαδή σε στιγμές και συμβάντα που προκύπτουν αυτοσχεδιαστικά και τέτοιες σκηνικές λύσεις ανακαλύψαμε και στον Ίωνα, εντάσσοντάς τες οργανικά στη διασκευή. Γενικά η προσαρμογή του Μηνά Βιντιάδη ήταν πολύ καίρια και πιστή στο πρωτότυπο.

Επιλέξατε μια λιτή και συμβολική σκηνοθεσία. Πόσο δύσκολο είναι να δημιουργήσεις έντονη συγκίνηση αφαιρώντας αντί να προσθέτεις στοιχεία;

Η λιτότητα στον τρόπο σκηνοθεσίας ενός θεατρικού έργου είναι ένα στοιχείο κοινό στις παραστάσεις μου. Με ενδιαφέρει ιδιαίτερα η απόδοση συναισθημάτων και καταστάσεων μέσω συμβολικών σκηνικών εκφάνσεων, οι οποίες παρουσιάζουν την ολότητα των στοιχείων και των χαρακτήρων χωρίς να τους τέμνουν στα επιμέρους στοιχεία τους. Ή για να είμαι πιο ακριβής δουλεύοντας πάνω σε μεγάλες ενότητες κειμένου με κοινή θεματική, αναζητάω το σύμβολο, το στοιχείο εκείνο που ενοποιεί τα επιμέρους θέματα και που στη διάρκεια του τραπεζιού έχω με τους ηθοποιούς διερευνήσει. Η Αρχαία Τραγωδία δουλεύεται με αυτόν τον τρόπο. Τα νοήματα και τα επιχειρήματα του κάθε ήρωα κωδικοποιούνται και παράγουν το μέγεθος. Νομίζω πως αυτή η συμπύκνωση έχει τη δύναμη να παράξει μεγάλα συναισθήματα και έντονες συγκινήσεις.

Τι σας γοήτευσε περισσότερο στον «Ίωνα»: η οικογενειακή ιστορία, η σύγκρουση με τους θεούς ή η αναζήτηση της ταυτότητας;

Αυτό που συγκινεί περισσότερο στη συγκεκριμένη διασκευή του Ίωνα, θεωρώ, είναι το θέμα της αναζήτησης της ταυτότητας του ήρωα. Στην έναρξη της παράστασης βλέπει κανείς ένα νεαρό αγόρι να μιλά στα βουνά, στον ουρανό, στους θεούς, στον εαυτό του, επικεντρώνοντας όλη του την αγωνία σε ένα δεδομένο: «Δεν ξέρω ποιος είμαι» λέει με ένταση. Ολόκληρο το έργο είναι η αναζήτησή του να βρει τους γεννήτορές του και ειδικά τη μητέρα του. Υπάρχουν συγκλονιστικοί μονόλογοι, στους οποίους ο νεαρός άντρας περιγράφει την ανάγκη του να γνωρίσει ένα χάδι, ν’ακούσει έναν ήχο φωνής, να νιώσει ένα άγγιγμα σαν αυτό που όλα τα παιδιά βιώνουν όταν είναι με τη μητέρα τους. Και επειδή η Αρχαία Τραγωδία δεν περιγράφει ατομικές περιπτώσεις αλλά μεγάλα πάθη και οικουμενικές περιπτώσεις, η αναζήτηση της ταυτότητας του ήρωα δεν περιορίζεται μόνο στην αναζήτηση της γονεικής ταυτότητας αλλά αποκτά και πιο ευρείς διαστάσεις. Η αναζήτηση του ποιος είμαι πραγματικά σε όλα τα επίπεδα, ψυχαναλυτικά, έμφυλα, κοινωνικοπολιτισμικά, υπαρξιακά, διεκδικεί τις δικές τις απαντήσεις στην παράσταση.

Ο «Ίων» συνδυάζει τραγικά, κωμικά και ρομαντικά στοιχεία. Τι προσφέρει αυτή η συνύπαρξη διαφορετικών συναισθημάτων στην ανάγνωση του έργου;

Στην τραγωδία Ίων, που πολλοί την εντάσσουν στο είδος της Ιλαροτραγωδίας, όντως μπλέκονται πολλά διαφορετικά στοιχεία, κωμικά, δραματικά, ρομαντικά και σασπένς, που κλιμακώνουν την αγωνία και εντείνουν την προσμονή του θεατή. Το βάρος για την έκβαση της ιστορίας δεν ακουμπά στο τι θα γίνει, που πολύ γρήγορα συναισθανόμαστε από την αρχή του έργου αλλά κυρίως στον τρόπο που θα οδηγηθούμε σε αυτό το τέλος. Και μολονότι τα στοιχεία αυτά φαντάζουν αντιθετικά μεταξύ τους, ωστόσο δημιουργούν μια ιδιαίτερη ατμόσφαιρα που περνάει το θεατή από την αγωνία στο γέλιο και από τη συγκίνηση στην αγαλλίαση. Όσων αφορά στην προσέγγιση του έργου, ήταν αρκετά δύσκολο να βρεθεί μία σκηνική φόρμα, που θα τα περιλάμβανε όλα αυτά. Κυρίως υποκριτικά υπήρχαν δυσκολίες στον τρόπο που θα προσεγγίζονταν οι ρόλοι. Νομίζω όμως ότι βρέθηκε αυτή η φόρμα που τα ισορρόπησε και επέτρεψε στο θεατή να παρακολουθήσει την παράσταση μέσα από διαφορετικά συναισθήματα.

Στο σημείωμά σας αναφέρετε ότι οι ήρωες αμφισβητούν την ηθική των θεών. Πιστεύετε ότι αυτή η αμφισβήτηση είναι πιο επίκαιρη σήμερα από ό,τι στην εποχή του Ευριπίδη;

Η αμφισβήτηση του Θεϊκού στοιχείου και γενικά του στοιχείου της αυθεντίας είναι πάντα επίκαιρη και αφορά σε όλες τις εποχές. Η αμφισβήτηση όταν γίνεται με όρους εποικοδομητικούς είναι πάντα ευπρόσδεκτη. Βοηθάει την εξέλιξη και την αναθεώρηση απόψεων, ιδεών, ιδεολογιών. Στην παράσταση η αμφισβήτηση των Θεών από την πλευρά των θνητών, δημιουργεί μεγάλη ένταση στο θεατή και ανησυχία για το πώς θα αντιδράσουν οι θεοί. Στους ήρωες αντιθέτως λειτουργεί συναισθηματικά και ψυχαναλυτικά, φωτίζοντας τις εσωτερικές τους διαδρομές και οδηγώντας τους σε αποφάσεις.

Πόσο σημαντικό είναι για εσάς το θέμα της καταγωγής και της αναζήτησης των ριζών σε μια εποχή όπου πολλοί άνθρωποι αναζητούν την ταυτότητά τους;

Προφανώς η αναζήτηση της ταυτότητας είτε σε πραγματικό, είτε σε εσωτερικό επίπεδο είναι το κυριότερο για τον άνθρωπο. Θέλω όμως εδώ να προσθέσω μια άλλη παράμετρο στη συζήτηση. Σε μια εποχή έντονων πολιτικών διεκδικήσεων και επεκτατικών επιδιώξεων, με συνεχείς πολέμους αριστερά και δεξιά και με άκρως ιμπεριαλιστές προέδρους χωρών, η εύρεση ταυτότητας αποκτά άλλη διάσταση. Οι μετακινήσεις ανθρώπων και ομάδων σε ασφαλή σημεία, όπου θα αναζητήσουν ειρήνη και ευημερία, μεταβάλλει το θέμα του ανήκειν, σε αποδοχή, συμπερίληψη και ένταξη σε μια ανοιχτή κοινωνία, που θα δέχεται στους κόλπους της ανθρώπους με διαφορετικές ταυτότητες.

Στην παράσταση η γνώση παρουσιάζεται ως δύναμη, αλλά και ως πηγή οδύνης. Μπορεί τελικά η αλήθεια να λυτρώνει πάντα;

Η αναζήτηση της γνώσης έχει πάντα τόσο επώδυνα όσο και λυτρωτικά χαρακτηριστικά. Ο Ίωνας λέει όταν συναντά την Κρέουσα: «Θα βρεις τις απαντήσεις που ψάχνεις αν αντέξεις τον πόνο των ερωτήσεων που θα σου κάνουν». Ο συμβολισμός του Μαντείου πάντως ήταν επίσης διττός, όπως και οι χρησμοί που έδινε. Για άλλους η γνώση έφερνε όλεθρο, για άλλους χαρά και αγαλλίαση. Σε ολόκληρο το έργο ο Ευριπίδης παίζει με αυτό το δίπολο, για έναν από τους ήρωες η γνώση οδηγεί στην αλήθεια, ενώ για κάποιον άλλο, επιλέγεται η απόκρυψή της. Νομίζω ότι οι θεοί, το σύμπαν, ο ουρανός, όποιος λέγεται ότι μπορεί να ορίσει την τύχη ή τη μοίρα του ανθρώπου, ακόμη και ο ίδιος ο άνθρωπος για τον εαυτό του, σε μια πιο ανθρωποκεντρική προσέγγιση, στο τέλος επιλέγεται ή επιλέγει αυτό που μπορεί να αντέξει.