Ραντεβού στην Αθήνα με τον Γρύπα Πολεμιστή

Ζυγίζει μόλις 41 γραμμάρια. Το ύψος της είναι λιγότερο από τέσσερα εκατοστά. Κουρνιασμένη, με τα φτερά της κλειστά, αλλά το βλέμμα της έντονα διαπεραστικό, τούτη η χρυσή κουκουβάγια γεννήθηκε στη Μεσσηνία του 16ου αι. π.Χ. Υπήρξε σύμβολο των ηγεμόνων των «Μυκηνών της Δυτικής Πελοποννήσου», όπως έχει χαρακτηριστεί η περιοχή της Περιστεριάς. Και έζησε για 37 αιώνες στον θολωτό τάφο 3 του σπουδαίου αυτού μυκηναϊκού κέντρου, στην τελευταία κατοικία κάποιου από τους τοπικούς ηγεμόνες.

«Πρόκειται για ένα σύμβολο που συνδέεται με τον θάνατο», εξηγεί στα «ΝΕΑ» ο αναπληρωτής γενικός διευθυντής του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου Κώστας Νικολέντζος. «Δεν μπορούμε όμως να αποκλείσουμε το ενδεχόμενο να ακολούθησε τους Νηλείδες (σ.σ.: τη μυθική βασιλική δυναστεία της Πύλου) όταν εγκαταστάθηκαν στην Αθήνα. Και ίσως αυτή η κουκουβάγια να είναι η πρόγονος της αθηναϊκής γλαύκας», συνεχίζει και επισημαίνει ότι πανομοιότυπες κουκουβάγιες έχουν βρεθεί σε τάφους στην Πύλο και τον Κακόβατο.

Τούτη η κουκουβάγια – πιθανόν η «προγιαγιά» του πιο διάσημου συμβόλου της κλασικής αρχαιότητας – είναι μόνο ένα από τα 225 πολύτιμα και γεμάτα ξεχωριστές ιστορίες αντικείμενα που συνθέτουν τη νέα περιοδική έκθεση του ΕΑΜ «Η Πύλος του Νέστορα. Ενα μυκηναϊκό βασίλειο αποκαλύπτεται». Μια διοργάνωση που ξεκίνησε τη διαδρομή της από το Αρχαιολογικό Μουσείο της Καλαμάτας, έκανε στάση στη βίλα Γκέτι στο Λος Αντζελες και έχει ως τελευταίο σταθμό την Αθήνα, πριν τα 214 από τα εκθέματα που προέρχονται από τη Μεσσηνία (τα 11 ανήκουν στις συλλογές του ΕΑΜ) βρουν μόνιμα τη θέση τους στο Μουσείο Χώρας που θα επαναλειτουργήσει μέσα στο 2027.

Πίσω από λευκό διαχωριστικό που αποτρέπει την είσοδο στην αίθουσα, δίπλα σε εκείνη του Βωμού, στο ισόγειο του μουσείου, ένας εργάτης προσθέτει τις τελευταίες κόκκινες πινελιές στο περιθύρωμα. Ακολουθούν μια σειρά από άδειες, ήσυχες και βαμμένες σε μαύρο χρώμα αίθουσες που περιμένουν να υποδεχτούν χάρτες και χρονολόγια, αρχαιολογικές θέσεις και ονόματα ανασκαφέων πλάι σε παλιά κιβώτια ανασκαφών ως πρόλογο στην έκθεση.

Αμέσως μετά η εικόνα είναι εκ διαμέτρου αντίθετη. Φωτεινοί πίνακες διατρέχουν τους τοίχους. Πάνω τους σαν σελίδες από αρχαιολογικά ημερολόγια παρελαύνουν 13 μυκηναϊκές θέσεις με πλούσια ιστορία και σπάνια ευρήματα, γεμάτες φωτογραφίες από τη στιγμή της ανακάλυψης, σχέδια ευρημάτων, χειρόγραφα και σημειώσεις των αρχαιολόγων, αλλά και ενδιαφέρουσες πληροφορίες για τα αντικείμενα που βρίσκονται στις προθήκες.

«Δεν μας ενδιέφερε να παραθέσουμε απλώς μοναδικά αντικείμενα, ορισμένα από τα οποία παρουσιάζονται για πρώτη φορά στο κοινό. Θελήσαμε να κάνουμε τον επισκέπτη ενεργό ερευνητή της ιστορίας τους. Με τη βοήθεια του εποπτικού υλικού θέλουμε να “βρεθεί” στη στιγμή της ανακάλυψης, να παρατηρήσει λεπτομέρειες που δεν είναι ορατές με γυμνό μάτι, να πάρει πληροφορίες που δεν είναι εύκολα προσιτές», λέει η προϊστάμενη του τμήματος εκθέσεων και μέλος της πολυμελούς επιμελητικής ομάδας Κατερίνα Βουτσά, ενώ περιηγούμαστε ανάμεσα σε ανοιχτές προθήκες, κουτιά με ευρήματα που δεν έχουν βρει ακόμη τη θέση τους, αρχαιολόγους και συντηρητές που αναζητούν την καταλληλότερη λύση για το κάθε πρόβλημα που προκύπτει.

Ο σταρ της έκθεσης

Πριν φτάσουμε στον χώρο για να πάρουμε μια πρώτη γεύση από το στήσιμο της έκθεσης, είχαμε την αίσθηση ότι ο απόλυτος πρωταγωνιστής θα είναι ο τάφος του Γρύπα Πολεμιστή καθώς και ο Αχάτης της Μάχης από την Πύλο, το ωραιότερο δείγμα, σύμφωνα με τους ειδικούς, μινωικής ή μυκηναϊκής μικρογλυπτικής που έχει βρεθεί ως τώρα.

Και χωρίς αμφιβολία το συγκεκριμένο αριστούργημα – το οποίο «συναντήσαμε» στα εργαστήρια συντήρησης του μουσείου, αφού δεν είχε έρθει ακόμη η σειρά του να τοποθετηθεί σε κεντρική προθήκη της αίθουσας – διεκδικεί χρόνο για να το παρατηρήσει κάποιος και δει τον μοναδικό τρόπο που έχουν αποδοθεί τα σώματα των πολεμιστών.

Σε αυτή την έκθεση που έχει ως στόχο της να παρουσιάσει τα επιμέρους κέντρα εξουσίας μέχρι τη δημιουργία ενός ενιαίου βασιλείου, εκείνου που συνδέεται με το ανάκτορο στον Ανω Εγκλιανό και τον μυθικό Νέστορα, δεν μπορεί να μην προσελκύσει την προσοχή το αρχαιότερο στέμμα που έχει βρεθεί μέχρι στιγμής (1630-1520 π.Χ.) – χαλκός με χρυσό – και αποτελεί αρχέτυπο των σύγχρονων στεμμάτων της Ευρώπης, καθώς και οι χρυσές λεοπαρδάλεις που καιροφυλακτούν ανάμεσα σε βράχους, δέντρα και ένα ρυάκι πάνω στην επιφάνεια ενός εγχειριδίου μήκους 32 εκ. από το Μυρσινοχώρι. Το μοναδικό τριποδικό αγγείο (πρόχους) από τα Βολιμίδια που ήταν διακοσμημένο με κεφάλια ελαφιών και είχε τελετουργική χρήση.

Το ολόχρυσο κύπελλο Βαφειού και η βάρους δύο γραμμαρίων χάντρα που αποτελείται από 1.000 χρυσές κουκκίδες διαμέτρου 0,38 χιλιοστών, από την Περιστεριά. Τα σπαράγματα τοιχογραφιών από το ανάκτορο του Νέστορα και οι πινακίδες της Γραμμικής Β, με κορυφαία εκείνη που είναι γνωστή ως «των Τριπόδων», την οποία ο Μάικλ Βέντρις χαρακτήρισε ως ανάλογη της Στήλης της Ροζέτας καθώς μέσω αυτής επιβεβαίωσε πως ήταν σωστή η αποκρυπτογράφηση που είχε κάνει, ανοίγοντας ένα εντελώς νέο κεφάλαιο για την αρχαία ελληνική ιστορία.

Η έκθεση θα κλείνει με ένα πήλινο ειδώλιο του 4ου αι. π.Χ. που θα απεικονίζει μια γυναίκα με τους δίδυμους Πηλέα και Νηλέα, ως μάρτυρα του αποτυπώματος που άφησαν οι Νηλείδες στους ιστορικούς χρόνους, αλλά και με ένα βίντεο που θα αποκαλύπτει αθέατες όψεις από την προετοιμασία της.

Η συγκεκριμένη περιοδική έκθεση εκτιμάται ότι δεν θα είναι η τελευταία πριν κλείσει το μουσείο για τις εργασίες επέκτασης.

Παράλληλα με την αναζήτηση χώρων αποθήκευσης και προσωρινής έκθεσης ορισμένων σημαντικών αντικειμένων των συλλογών του ΕΑΜ, πρόθεση των ιθυνόντων είναι και η διοργάνωση μιας αποχαιρετιστήριας έκθεσης.