Πρόσωπα και ιστορίες από την Μπελ Επόκ – Η νέα έκθεση στο Ιδρυμα Γουλανδρή

Οι άφθονες φυσαλίδες μιας σαμπάνιας – τόσες που έχουν σχεδόν καλύψει το φόρεμα της κυρίας που κρατά ένα γεμάτο ποτήρι με το συγκεκριμένο ποτό – θα «γεννήσουν» τον διασημότερο, ίσως, δημιουργό της Μπελ Επόκ.

Είναι ο ίδιος καλλιτέχνης που έγινε περιζήτητος σε μια νύχτα και την επομένη ο κόσμος επιχειρούσε πάση θυσία να αποκτήσει ένα έργο του, με κίνδυνο να το καταστρέψει. Στην ίδια συντροφιά «σύχναζε» μια κοκκινομάλλα με κίτρινο φόρεμα που μπορούσε να πουλήσει από μια παράσταση σε καμπαρέ έως σαπούνι και βενζίνη.

Και ανάμεσά τους μια αρτίστα, που μπορεί να μην ανήκει στις πλέον δημοφιλείς της Ωραίας Εποχής του Παρισιού, αλλά που απεικονίστηκε σε μια αφίσα τόσο ξεχωριστά που κατάφερε να «τρυπώσει» σε ένα έργο εκείνου που η ιστορία της τέχνης θα ανεδείκνυε ως τον κορυφαίο του 20ού αι., του Πάμπλο Πικάσο.

Ολες τούτες οι μικρές και ιδιαιτέρως γοητευτικές ιστορίες ξεπηδούν μέσα από την ολοκαίνουργια έκθεση που προτείνει το Ιδρυμα Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή. Μια έκθεση που, όπως εξήγησε η μία εκ των επιμελητριών της, η Μαρία Μορό Κουτσομάλλη, προέκυψε ως λύση ανάγκης, καθώς ακυρώθηκε ένα άλλο εκθεσιακό εγχείρημα.

Το αποτέλεσμα, όμως, είναι μια ενδιαφέρουσα κατάδυση στον κόσμο της Μπελ Επόκ, μέσα από έργα που μπορεί να μην είναι κατά κύριο λόγο ελαιογραφίες, αλλά λιθογραφίες, αφίσες και σχέδια με μολύβι, τα οποία αποτελούν όμως τους ιδανικούς ξεναγούς για ένα ταξίδι τόσο στον κόσμο που γέννησε την αφίσα και τη διαφήμιση, όσο και σε εκείνον του Παρισιού στο γύρισμα από τον 19ο στον 20ό αι.

Σε μια πρωτεύουσα στην καρδιά της Ευρώπης που για 25 χρόνια (1850-1875) ήταν ένα τεράστιο εργοτάξιο, ώστε να μεταμορφωθεί στο «κέντρο του κόσμου», σε μια πόλη που παρά τις έντονες κοινωνικές της ανισότητες διασκέδαζε στο έπακρο, αφήνοντας την πιο γλυκιά ανάμνηση, ώστε δεκαετίες αργότερα να αποκτήσει το χρονώνυμο Μπελ Επόκ, δηλαδή Ωραία Εποχή.

Χαρακτηριστικά έργα

Το βαθύ κόκκινο που κυριαρχούσε στα καμπαρέ της Μονμάρτρης υποδέχεται τον επισκέπτη στον χώρο περιοδικών εκθέσεων του ιδρύματος. Εκεί το βλέμμα μπορεί να σταθεί εύκολα σε όσα αναγνωρίζει ως χαρακτηριστικά έργα της εποχής: τη μαύρη γάτα του Στάινλεν, από τις αφίσες του καμπαρέ Chat Noir, την κομψή Τζέιν Αβριλ του Λοτρέκ ή τις λεπτόκορμες αναδυόμενες από πλούσιο φυτικό διάκοσμο γυναικείες φιγούρες του Μουσά, κάτω από φωτεινά λαμπιόνια και βελούδινες μοκέτες στο περιβάλλον που σχεδίασαν επί τούτου ο Ανδρέας Γεωργιάδης και η Βιβή Γερολυμάτου.

Γρήγορα όμως ο κόσμος της Ωραίας Εποχής – όπως τον παρουσιάζουν μέσα από 90 έργα 15 καλλιτεχνών οι δύο επιμελήτριες της έκθεσης Μαρία Μορό Κουτσομάλλη, υπεύθυνη συλλογής του Ιδρύματος Γουλανδρή, και Μαρίνα Φερέτι Μπουκιγιόν, επίτιμη επιστημονική διευθύντρια του Μουσείου Ιμπρεσιονισμού στο Ζιβερνί – αποκαλύπτει πολλά διαφορετικά και συχνά απρόσμενα πρόσωπα μέσα από τρεις διαφορετικές ενότητες, καθώς μάλιστα η διοργάνωση δεν εστιάζει σε ολόκληρο το εύρος της Μπελ Επόκ, 1880-1914, αλλά στην εικοσαετία 1880-1900: από την εποχή της καθιέρωσης της ελευθερίας του Τύπου έως τα χρόνια που σπουδαίοι δημιουργοί αφισών παύουν να είναι ενεργοί, είτε επειδή αφιερώνονται στη ζωγραφική, όπως ο Πιερ Μπονάρ, είτε επειδή πέθαναν, όπως ο Ανρί ντε Τουλούζ – Λοτρέκ.

Οσο το βλέμμα αφήνεται, οι ιστορίες στις καλογραμμένες λεζάντες εμφανίζονται, αλλά αποκαλύπτονται πλήρως στις σελίδες του πλούσια εικονογραφημένου καταλόγου, που ακολουθεί τη φιλοσοφία της έκθεσης: την προσέγγιση της εποχής όχι μόνο υπό το πρίσμα της καλλιτεχνικής παραγωγής, αλλά ευρύτερα, μέσα από τον μετασχηματισμό της κοινωνίας του Παρισιού.

Ανάμεσα στις «σερέτ» – τις γυναίκες με τα κόκκινα μαλλιά και το κίτρινο φόρεμα που επινόησε ο Σερέ, ο καλλιτέχνης / τυπογράφος που επηρέασε πολλούς συναδέλφους του – και την πρώτη αφίσα του Λοτρέκ για το Μουλέν Ρουζ που τυπώθηκε σε 2.000 αντίτυπα και τον έκανε διάσημο σε μια νύχτα, με τον κόσμο να επιχειρεί να ξεκολλήσει τις αφίσες από τον δρόμο για να τις κρατήσει, ο επισκέπτης θα εντοπίσει το έργο του Μπονάρ: το μικρό κοριτσάκι που κουβαλά ένα υπερμέγεθες καλάθι με ρούχα, σε μια εποχή που είχαν τεθεί περιορισμοί στην παιδική εργασία και ήταν υποχρεωτική η φοίτηση στο σχολείο έως την ηλικία των 13 ετών. Αλλά και τη διαφήμισή του για γαλλική σαμπάνια, που είδε ο Λοτρέκ και θέλησε κι εκείνος να μπει στον πολύχρωμο κόσμο της αφίσας.

Διαφήμιση και διασκέδαση

Πλάι στην αφίσα του Λοτρέκ με την αρτίστα Μέι Μίλτον που παρήγγειλε η προστάτιδά της Τζέιν Αβριλ και η οποία απεικονίζεται σε ένα πρώιμο έργο του Πάμπλο Πικάσο, βλέπουμε μια πρόταση του Βασίλι Καντίνσκι για διαφήμιση μπίρας – σε πολύ πιο σκούρους τόνους από τα άλλα έργα – που δεν υλοποιήθηκε ποτέ.

Τα έργα με την απίστευτη λεπτομέρεια – αξίζει να παρατηρήσετε πως ο Λοτρέκ για να πετύχει διαφορετικούς χρωματικούς τόνους φυσούσε με καλαμάκι το χρώμα – περιμένουν όχι μόνο να τα ανακαλύψετε, αλλά και να διαπιστώσετε πώς έθεσαν τα θεμέλια της διαφήμισης (στην προκειμένη περίπτωση, της διασκέδασης) σε μια πόλη που είχε διαθέσιμες 35.000 θέσεις καθημένων κάθε βράδυ σε θέατρα, καφέ κονσέρ και καμπαρέ.

Δεν μπορεί όμως να μη γοητευτείτε κι από το ασπρόμαυρο φωτογραφικό υλικό, που αποτυπώνει την έντονη παρουσία του πολύχρωμου κόσμου της αφίσας στον δημόσιο χώρο, και κυρίως από τις δύο ταινίες με διάσημες υπογραφές – των αδελφών Λουμιέρ και του Μελιέ – που διακωμωδούν την απαγόρευση της αφισοκόλλησης.

Όπως επίσης και από τον τρισδιάστατο διαδραστικό χάρτη πάνω στον οποίο φωτεινές ενδείξεις επισημαίνουν τη θέση των ατελιέ των καλλιτεχνών ή των πολυκαταστημάτων, αλλά και από το παιχνίδι επαυξημένης πραγματικότητας με τα μυστικά της Μπελ Επόκ, που καταλήγει σε ένα κυνήγι θησαυρού για μικρούς και μεγάλους μέσα στην αίθουσα.