Οι μικρές κινήσεις που κρατούν τα κουνούπια μακριά

Σε μια περίοδο κατά την οποία οι λοιμώξεις που μεταδίδονται από τα κουνούπια, με έμφαση στον ιό του Δυτικού Νείλου, παραμένουν στο επίκεντρο της δημόσιας υγείας, η αποφυγή των τσιμπημάτων αποκτά μεγαλύτερη σημασία. Και ενώ γύρω από την προστασία από τα κουνούπια κυκλοφορούν θεωρίες για δεκάδες «φυσικές» λύσεις, από τη λεβάντα και τη σιτρονέλα  μέχρι τα αρώματα και τα αιθέρια έλαια, η επιστημονική έρευνα δείχνει ότι η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.

Για παράδειγμα, ισχύει πραγματικά ότι το χρώμα των ρούχων παίζει ρόλο στις επιθέσεις των κουνουπιών εναντίον μας; Μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2022 στο «Nature Communications» έδειξε ότι το Aedes aegypti (που σημειωτέον είναι υπεύθυνο για τη μετάδοση κυρίως του ιού Zika και του δάγκειου πυρετού) όταν ανιχνεύει διοξείδιο του άνθρακα, προσελκύεται περισσότερο προς συγκεκριμένα μήκη κύματος που στον άνθρωπο γίνονται αντιληπτά ως κόκκινο, πορτοκαλί και κυανό. Οι ερευνητές ανέλυσαν περισσότερες από 1,3 εκατομμύρια τροχιές κουνουπιών και διαπίστωσαν ότι η παρουσία CO₂ ενίσχυε την οπτική τους έλξη προς τις αποχρώσεις που χαρακτηρίζουν και το ανθρώπινο δέρμα.

Σε κάθε περίπτωση, πάντως, οι επιστήμονες διευκρινίζουν ότι ένα κόκκινο μπλουζάκι δεν αποτελεί από μόνο του «μαγνήτη» για όλα τα κουνούπια, ούτε ότι το χρώμα των ρούχων αρκεί για να καθορίσει τον κίνδυνο τσιμπήματος.

Παρ’ όλα αυτά, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) συστήνει ανοιχτόχρωμα ρούχα που καλύπτουν όσο το δυνατόν μεγαλύτερο μέρος του σώματος, ενώ μία γενικότερη σύσταση είναι να αποφεύγονται τα μαύρα.

Μύθοι και αλήθειες

Αντίστοιχα, κυκλοφορούν πολλές θεωρίες σχετικά με τις μυρωδιές και τα αρώματα που αναδύονται από τα ανθρώπινα σώματα. Στην πράξη, όμως, αποδεικνύεται ότι η απάντηση δεν είναι τόσο απλή. Οι πτερωτοί «εισβολείς» εντοπίζουν τον άνθρωπο μέσω ενός «κοκτέιλ» ερεθισμάτων – συνδυάζοντας δηλαδή, το διοξείδιο του άνθρακα της αναπνοής, τη θερμότητα και την υγρασία του σώματος, αλλά και ένα σύνθετο μείγμα οσμών που προέρχονται από το δέρμα.

Μάλιστα, φαίνεται ότι δεν είναι όλοι οι άνθρωποι εξίσου ελκυστικοί στα κουνούπια. Μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2022 στο επιστημονικό περιοδικό «Cell» διαπίστωσε ότι ορισμένα άτομα προσελκύουν σταθερά περισσότερα κουνούπια από άλλα. Οι ερευνητές, όμως, έκαναν ακόμη ένα βήμα ώστε να εντοπίσουν την αιτία πίσω από την αυτή την παρατήρηση και κατέληξαν ότι τα άτομα με υψηλότερα επίπεδα συγκεκριμένων καρβοξυλικών οξέων στις εκκρίσεις του δέρματος αποτελούν βασικό στόχο.

Αλλά και τα προϊόντα που βάζουμε στο δέρμα μπορούν να… ανοίξουν την όρεξη των κουνουπιών. Σε μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2016 στο «Scientific Reports», ερευνητές εξέτασαν τις οσμές από διαφορετικά σημεία του ανθρώπινου σώματος και διαπίστωσαν ότι κατάλοιπα αποσμητικού επηρέαζαν την ελκυστικότητά τους για το κουνούπι Anopheles coluzzii (βασικός φορέας της ελονοσίας στην Αφρική). Ορισμένα, δε, από τα συστατικά τους, όπως το isopropyl tetradecanoate, φαίνεται ότι μείωσε τις… επιθέσεις των κουνουπιών σε εργαστηριακό πείραμα. Οι ερευνητές κατέληξαν ότι ορισμένα προϊόντα περιποίησης μπορεί να απωθούν τα κουνούπια, λειτουργώντας ως ασπίδα.

Γλάστρες µε αντικουνουπική δράση

Πρόκειται, ίσως, για έναν από τους πιο διαδεδομένους καλοκαιρινούς μύθους. Η σιτρονέλα, η λεβάντα, το δεντρολίβανο, το λεμονόχορτο, ο βασιλικός και άλλα αρωματικά φυτά έχουν συνδεθεί με την απώθηση των κουνουπιών. Και είναι γεγονός ότι ορισμένα συστατικά των φυτών πράγματι εμφανίζουν απωθητική δράση. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι μια γλάστρα στο μπαλκόνι δημιουργεί γύρω μας ζώνη προστασίας.

Ενδεικτικά είναι τα συμπεράσματα νέας μελέτης, που δημοσιεύθηκε τον Ιούλιο του 2026 στο «Journal of Medical Entomology» και εξέτασε έξι καλλωπιστικά φυτά, μεταξύ των οποίων λεβάντα, λεμονόχορτο κ.ο.κ. Δύο από αυτά, το αρωματικό γεράνι σιτρονέλα και το δεντρολίβανο, παρουσίασαν την καλύτερη απωθητική δράση στα αρχικά εργαστηριακά πειράματα και γι’ αυτό εξετάστηκαν στη συνέχεια σε πραγματικές συνθήκες. Η έρευνα κατέληξε, εντούτοις, ότι η απλή φύτευση αυτών των ειδών δεν μειώνει σημαντικά τα κουνούπια, σε αντίθεση με τα εμπορικά εντομοαπωθητικά χώρου. Σημειώνεται, ωστόσο, ότι η έρευνα για αιθέρια έλαια και φυτικά εκχυλίσματα είναι πιο ενθαρρυντική, δεδομένου ότι σε εργαστηριακές δοκιμές διαπιστώνεται σημαντική απωθητική δράση.

Απλές αλλαγές

Δεν είναι μόνο το εντομοαπωθητικό που μπορεί να περιορίσει τα τσιμπήματα. Ορισμένες απλές αλλαγές στις καλοκαιρινές μας συνήθειες μπορούν να κάνουν τον άνθρωπο λιγότερο «ορατό» στα κουνούπια.

Ανάψτε τον ανεμιστήρα. Τα κουνούπια είναι δεινοί ανιχνευτές, καθώς εντοπίζουν το διοξείδιο του άνθρακα που εκπνέουμε, τις οσμές του σώματος και τη θερμότητά μας. Ο ανεμιστήρας λειτουργεί με διπλό τρόπο: Από τη μια διασκορπίζει το διοξείδιο του άνθρακα και τις οσμές σβήνοντας έτσι τα ίχνη μας, ενώ η ισχυρή ροή αέρα δυσκολεύει την πτήση και την προσγείωση του κουνουπιού.

Καλύψτε όσο περισσότερο δέρμα μπορείτε. Μακριά παντελόνια και μπλούζες με μακριά μανίκια, κατά προτίμηση χαλαρά και ανοιχτόχρωμα, αποτελούν ένα απλό φυσικό φράγμα.

Αποφύγετε την έντονη άσκηση έξω. Η σωματική δραστηριότητα αυξάνει τη θερμοκρασία του σώματος, την εφίδρωση και την παραγωγή διοξειδίου του άνθρακα. Ο ιδρώτας περιέχει επίσης ουσίες που μπορούν να λειτουργήσουν ως χημικά «σήματα» για τα έντομα.

Προσοχή στο αλκοόλ. Η κατανάλωση αλκοόλ τραβάει τα ενοχλητικά έντομα, όπως φαίνεται από τα συμπεράσματα αρκετών μελετών. Για παράδειγμα μία από αυτές έδειξε ότι η μπίρα αύξησε την ελκυστικότητα των ανθρώπων για τα κουνούπια. Ο ακριβής μηχανισμός δεν έχει αποσαφηνιστεί πλήρως.

Πείτε ναι στα συχνά ντους. Το πλύσιμο απομακρύνει ιδρώτα και οσμές από το δέρμα, περιορίζοντας ορισμένα από τα χημικά σήματα που χρησιμοποιούν τα κουνούπια.

Υπενθυμίζεται ότι ο ΕΟΔΥ επιμένει ότι ένα από τα βασικότερα μέτρα προστασίας είναι η εφαρμογή εντομοαπωθητικών προϊόντων στο εκτεθειμένο δέρμα – π.χ. DEET, ηπικαριδίνη (ικαριδίνη) και το IR 3535. Αντίστοιχα, συνιστά την χρήση εντομοαπωθητικών περιβάλλοντος, σητών, κουνουπιέρων και κλιματιστικών (πλην των ανεμιστήρων). Ιδιαίτερη έμφαση, όμως, δίδει και στον καθαρισμό των στάσιμων νερών, που αποτελούν σημεία αναπαραγωγής των κουνουπιών.