Μελίνα Μερκούρη: Η παγκόσμια Ελληνίδα που έκανε τον αγώνα για τα Γλυπτά του Παρθενώνα υπόθεση ζωής

Σαν σήμερα γεννήθηκε μια γυναίκα η οποία όπως της άρεσε να λέει, «γεννήθηκε Ελληνίδα» και αρκούσε να πεις το μικρό της όνομα για να καταλάβει κάποιος για ποια μιλάς. Τη βάφτισαν Αμαλία – Μαρία, αλλά κανείς δεν τη φώναξε ποτέ έτσι. Για όλους ήταν η Μελίνα. Ένα όνομα που δεν χρειάστηκε συχνά το επώνυμο «Μερκούρη» για να γίνει αναγνωρίσιμο, στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Πληθωρική, παθιασμένη, επίμονη και ασυμβίβαστη, η Μελίνα Μερκούρη ήταν μια γυναίκα που δεν περνούσε ποτέ απαρατήρητη.

Γεννήθηκε στις 18 Οκτωβρίου 1920, εγγονή του δημάρχου Αθηναίων Σπύρου Μερκούρη και κόρη του πολιτικού Σταμάτη Μερκούρη. Από μικρή έδειξε τον ανήσυχο χαρακτήρα της και την ανάγκη της να βρίσκεται στο επίκεντρο της δράσης. Στα 10 της χρόνια, σε ένα καφενείο στις Σπέτσες, η Μελίνα Μερκούρη έδωσε την πρώτη της αυτοσχέδια παράσταση, κερδίζοντας το χειροκρότημα των θαμώνων – αλλά και το αυστηρό «μάθημα» της μητέρας της, που έσπευσε να τη συνετίσει με ένα ηχηρό χαστούκι.

Μαθήτρια δεν υπήρξε ποτέ υπόδειγμα. Το μυαλό της ταξίδευε μακριά από τα σχολικά βιβλία, προς έναν κόσμο που έμοιαζε να την περιμένει στη σκηνή. Έφηβη ακόμη, παντρεύτηκε κρυφά τον Πάνο Χαροκόπο και το ζευγάρι ενημέρωσε τις οικογένειές του με ένα λιτό τηλεγράφημα: «Γάμος ετελέσθη». Ο γάμος τους έληξε χρόνια αργότερα, αλλά η Μελίνα είχε ήδη αρχίσει να χαράζει τη δική της, απρόβλεπτη διαδρομή.

Η υποκριτική έγινε ο πρώτος μεγάλος σταθμός της. Έδωσε εξετάσεις στη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου, απαγγέλλοντας ένα ποίημα του Κώστα Καρυωτάκη, και έγινε δεκτή. Αποφοίτησε το 1944 και σύντομα ανέβηκε στη σκηνή, ξεχωρίζοντας για την ένταση και τη μοναδική της παρουσία. Η πρώτη μεγάλη θεατρική της επιτυχία ήρθε με τον ρόλο της Μπλανς Ντυμπουά στο «Λεωφορείον ο Πόθος» του Τένεσι Ουίλιαμς, σε παράσταση του Θεάτρου Τέχνης και υπό τη σκηνοθετική καθοδήγηση του Καρόλου Κουν.

Το 1955 έκανε το κινηματογραφικό της ντεμπούτο στη «Στέλλα» του Μιχάλη Κακογιάννη. Πέντε χρόνια αργότερα, η Ίλια στο «Ποτέ την Κυριακή» του Ζυλ Ντασέν την έκανε διεθνώς γνωστή. Η ερμηνεία της τής χάρισε το βραβείο γυναικείας ερμηνείας στο Φεστιβάλ των Καννών το 1960, ενώ η ταινία απέσπασε πέντε υποψηφιότητες για Όσκαρ. Το τραγούδι «Τα παιδιά του Πειραιά» του Μάνου Χατζιδάκι κέρδισε το Όσκαρ πρωτότυπου τραγουδιού, ταξιδεύοντας την ελληνική μουσική σε ολόκληρο τον κόσμο.

Στη συνέχεια, πρωταγωνίστησε σε ταινίες με σημαντικούς δημιουργούς και συνεργάστηκε στενά με τον Ζυλ Ντασέν, τον Αμερικανό σκηνοθέτη που έγινε σύντροφός της στη ζωή και στην τέχνη – τη σκηνοθέτησε στις ταινίες «Ποτέ την Κυριακή» (1960), «Φαίδρα» (1962), «Τοπκαπί» (1964) και «A Dream of Passion» (1978).

Παντρεύτηκαν το 1966 και έμειναν μαζί μέχρι τον θάνατό της. Η Μελίνα, ωστόσο, δεν περιορίστηκε ποτέ στη λάμψη του κινηματογράφου. Η ζωή της θα αποκτούσε σύντομα μια διαφορετική, βαθιά πολιτική διάσταση.

Με το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967, βρέθηκε στην πρώτη γραμμή του αγώνα κατά της δικτατορίας και γίνεται ο εφιάλτης της Χούντας. Από το εξωτερικό, μαζί με τον Ζυλ Ντασέν, τον Μίκη Θεοδωράκη και άλλους Έλληνες, μίλησε, τραγούδησε και διαδήλωσε εναντίον της χούντας.

Περιόδευσε σε ευρωπαϊκές χώρες, έδωσε συνεντεύξεις και συμμετείχε σε συναυλίες και πολιτικές εκδηλώσεις, μετατρέποντας τη διεθνή αναγνωρισιμότητά της σε όπλο αντίστασης. Το καθεστώς απαγόρευσε τα τραγούδια της στην Ελλάδα και δέσμευσε την περιουσία της. Η ίδια, όμως, δεν σιώπησε.

Μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας, η Μελίνα επέστρεψε στην Ελλάδα και πέρασε σταδιακά από την καλλιτεχνική στην πολιτική σκηνή. Το 1981 ανέλαβε το υπουργείο Πολιτισμού, θέση στην οποία παρέμεινε έως το 1989 και επέστρεψε το 1993, μέχρι τον θάνατό της.

Με την προσωπικότητα, την επιμονή και τη διεθνή της ακτινοβολία, έφερε τον πολιτισμό στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης, υποστηρίζοντας ότι αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους πόρους της χώρας και αναπόσπαστο κομμάτι της ταυτότητάς της.

Όταν η Μελίνα έκανε «σκόνη» τον διευθυντή του Βρετανικού Μουσείου

Το μεγάλο της όραμα ήταν η επιστροφή των Γλυπτών του Παρθενώνα από το Βρετανικό Μουσείο στην Αθήνα. Η Μελίνα δεν αντιμετώπιζε το ζήτημα ως μια απλή διπλωματική διεκδίκηση, αλλά ως υπόθεση ιστορικής μνήμης, πολιτισμού και εθνικής αξιοπρέπειας και και κατακεραύνωνε όλους όσους τα αποκαλούσαν «Ελγίνεια».

«Ελπίζω να δω τα Μάρμαρα πίσω στην Αθήνα προτού πεθάνω. Αν όμως έρθουν αργότερα, εγώ θα ξαναγεννηθώ», είχε πει, συμπυκνώνοντας σε 17 λέξεις το πάθος με το οποίο υπερασπίστηκε την επιστροφή τους.

«Υπάρχουν τα Μάρμαρα του Παρθενώνα. Δεν υπάρχουν Ελγίνεια Μάρμαρα. Όπως υπάρχει ο Δαβίδ του Michael Angelo, υπάρχει η Αφροδίτη του Da Vinci, υπάρχει ο Ερμής του Πραξιτέλη, υπάρχουν οι Ψαράδες στη θάλασσα του Turner, υπάρχει η Capella Sixtina. Δεν υπάρχουν Ελγίνεια Μάρμαρα» είχε τονίσει στην ομιλία της το 1986 στην Οξφόρδη, παρουσία μάλιστα του νυν πρωθυπουργού της Βρετανίας Μπόρις Τζόνσον.

Τότε η Μελίνα είχε κληθεί από το πανεπιστήμιο της Οξφόρδης για να μιλήσει σε ένα debate για το θέμα των Μαρμάρων του Παρθενώνα και την επιστροφή των Γλυπτών στην Ελλάδα. Η τότε υπουργός Πολιτισμού με το «πολιτικό της εκτόπισμα» και τη σαγηνευτική της παρουσία έβαλε στη θέση τους όλους όσους έλεγαν χωρίς ίχνος ντροπής ότι τα Γλυπτά του Παρθενώνα ανήκουν στους Βρετανούς. Μάλιστα είχε προειδοποιήσει το κοινό ότι δεν της ήταν εύκολο να μιλήσει ψύχραιμα για το θέμα. Και πως να το κάνει άλλωστε.

«Ξέρετε, λένε ότι εμείς οι Έλληνες είμαστε ένας θερμόαιμος λαός. Να σας πω κάτι, είναι αλήθεια. Και είναι γνωστό πως δεν αποτελώ εξαίρεση.

Γνωρίζοντας τι σημαίνουν τα γλυπτά αυτά για τον ελληνικό λαό δεν είναι εύκολο να μιλήσω ψύχραιμα για το πως πάρθηκαν τα Μάρμαρα από την Ελλάδα, αλλά θα προσπαθήσω. Το υπόσχομαι».

Τότε είχε κάνει και μία ιστορική αναδρομή με την οποία αποδείκνυε για μία ακόμη φορά την κλοπή των Γλυπτών.

Λίγα χρόνια νωρίτερα, και συγκεκριμένα το 1982, η Μελίνα Μερκούρη είχε βρεθεί στο Μεξικό στο πλαίσιο της Γενικής Διάσκεψης της Unesco. «…πρέπει να καταλάβετε τι σημαίνουν τα Μάρμαρα του Παρθενώνα για μας. Είναι το καμάρι μας. Είναι οι θυσίες μας. Είναι το υπέρτατο σύμβολο ευγένειας. Είναι φόρος τιμής στη δημοκρατική φιλοσοφία. Είναι η φιλοδοξία και το όνομά μας. Είναι η ουσία της ελληνικότητάς μας…», είχε πει η Μελίνα Μερκούρη.

Απευθυνόμενη στην βρετανική κυβέρνηση σημείωνε: «Κρατήσατε αυτά τα γλυπτά για δύο σχεδόν αιώνες. Τα φροντίσατε όσο καλύτερα μπορούσατε, γεγονός για το οποίο και σας ευχαριστούμε. Όμως τώρα στο όνομα της δικαιοσύνης και της ηθικής παρακαλώ δώστε τα πίσω. Ειλικρινά πιστεύω ότι μια τέτοια χειρονομία εκ μέρους της Μεγάλης Βρετανίας θα τιμούσε πάντα τ’ όνομά της».

«Θέλω πίσω τα μάρμαρά μου!» έλεγε το 1983 η υπουργός Πολιτισμού Μελίνα Μερκούρη, στον σερ Ντέιβιντ Ουίλσον, διευθυντή του Βρετανικού Μουσείου για να πάρει την απάντηση: «Εσύ θέλεις τα δικά σου μάρμαρα, άλλοι θέλουν τα δικά τους».

Η Μελίνα Μερκούρη δεν άφησε αναπάντητες τις αιτιάσεις του Ουίλσον λέγοντάς του: «Μα είναι μέλη εντός κτίσματος. Τα ξερίζωσαν. Υπάρχουν δηλαδή πολλοί Παρθενώνες στον κόσμο;».

Τη χαρακτήρισαν «τελευταία Ελληνίδα θεά» και «γυναίκα-φλόγα». Ήταν η ηθοποιός με τη διεθνή καριέρα, η αγωνίστρια της Δημοκρατίας, η πολιτικός που έδωσε στον πολιτισμό πρωταγωνιστικό ρόλο και η γυναίκα που έμαθε να μετατρέπει τη φωνή της σε δύναμη.

Αγαπήθηκε για το ταλέντο και τον αυθορμητισμό της, αλλά και για το πάθος με το οποίο υπερασπιζόταν όσα πίστευε.

Στις 6 Μαρτίου 1994, η Μελίνα Μερκούρη έφυγε από τη ζωή στη Νέα Υόρκη, χτυπημένη από τον καρκίνο.

Η κηδεία της, τέσσερις ημέρες αργότερα, έγινε με τιμές πρωθυπουργού και εξελίχθηκε σε πάνδημο αποχαιρετισμό.

To άρθρο Μελίνα Μερκούρη: Η παγκόσμια Ελληνίδα που έκανε τον αγώνα για τα Γλυπτά του Παρθενώνα υπόθεση ζωής δημοσιεύτηκε στο NewsIT .