«Λορκαμανία» για τη γενιά του TikTok

Το πρόσωπο του Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα εμφανίζεται πλέον στα κοινωνικά δίκτυα σχεδόν με την ίδια συχνότητα με εκείνα των δημοφιλέστερων influencers. Νέοι που ίσως δυσκολεύονται να τοποθετήσουν χρονικά τον ισπανικό εμφύλιο μπορούν να απαγγείλουν από μνήμης στίχους από τη «Ρομάντζα του υπνοβάτη» («Πράσινο, πράσινο, πώς σ’ αγαπάω»), ενώ μπλουζάκια, τσάντες και αφίσες με τη μορφή του πωλούνται δίπλα σε αντίστοιχα αντικείμενα με τη Φρίντα Κάλο ή τον Μπομπ Μάρλεϊ.

Ενενήντα χρόνια μετά την εκτέλεσή του, τη νύχτα της 18ης προς τη 19η Αυγούστου 1936 κοντά στο Αλφακάρ της Γρανάδας, ο Λόρκα γνωρίζει μία δεύτερη, απρόσμενη ζωή: εκείνη του ψηφιακού ειδώλου. Το φαινόμενο έχει ήδη αποκτήσει όνομα στην Ισπανία: «Λορκαμανία».

Στο ατελείωτο σκρολάρισμα του TikTok συνυπάρχουν βίντεο με νεαρούς να απαγγέλλουν τη «Ρομάντζα του υπνοβάτη», εικόνες τεχνητής νοημοσύνης που μεταφέρουν τον ποιητή στον 21ο αιώνα και αναρτήσεις που μετατρέπουν το περίφημο «duende» του σε μια σύγχρονη αισθητική τάση. Πίσω, όμως, από τη φαινομενικά παράδοξη επιτυχία κρύβεται μία βαθύτερη σύνδεση ανάμεσα στο έργο του Λόρκα και στις αναζητήσεις της νέας γενιάς γύρω από την ταυτότητα, την απώλεια, την καταπίεση και την ανάγκη για αποδοχή.

Στο σινεμά

Καθοριστικό ρόλο στην αναβίωση του ενδιαφέροντος έχει διαδραματίσει η ταινία «La bola negra» των Χαβιέρ Αμπρόσι και Χαβιέρ Κάλβο, γνωστών ως «Los Javis». Η ταινία παρουσιάστηκε τον Μάιο στο Φεστιβάλ των Καννών και αναμένεται να κυκλοφορήσει στις ισπανικές αίθουσες τον Σεπτέμβριο, με πρωταγωνιστές την Πενέλοπε Κρουθ, την Γκλεν Κλόουζ και τον τραγουδοποιό Guitarricadelafuente.

Ο τίτλος προέρχεται από το τελευταίο, ανολοκλήρωτο έργο του Λόρκα. Πρόκειται για ένα κείμενο μόλις τεσσάρων σελίδων, το οποίο ο ποιητής δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει πριν από τη δολοφονία του. Πρωταγωνιστής του είναι ένας εύπορος νέος που επιχειρεί να γίνει μέλος ενός καζίνου της Γρανάδας, αλλά απορρίπτεται από τα μέλη του λόγω της ομοφυλοφιλίας του. Η απόφαση λαμβάνεται μέσω μιας παλιάς διαδικασίας ψηφοφορίας με άσπρες και μαύρες μπάλες.

Το απόσπασμα έχει ιδιαίτερη ιστορική σημασία, καθώς θεωρείται η πρώτη φορά κατά την οποία ο Λόρκα δημιούργησε έναν ανοιχτά ομοφυλόφιλο κεντρικό ήρωα. Εννέα δεκαετίες αργότερα, οι τέσσερις αυτές σελίδες αποτέλεσαν τη βάση μιας κινηματογραφικής παραγωγής με προϋπολογισμό 15 εκατ. ευρώ, αλλά και ενός από τα πιο πολυσυζητημένα λογοτεχνικά θέματα στο ισπανόφωνο BookTok.

Η επέτειος των 90 ετών από τη δολοφονία του ενεργοποίησε ένα πυκνό πρόγραμμα κινηματογραφικών, θεατρικών και εκδοτικών παραγωγών. Εκτός από το «La bola negra», δημιουργήθηκε το ντοκιμαντέρ «La voz quebrada» του Μανουέλ Μεντσόν, στο οποίο ο Αλβαρο Μόρτε δανείζει τη φωνή του στον ποιητή. Παράλληλα, ο Φερνάντο Φράνκο γύρισε την ταινία «Lorca», με τον Νάτσο Σάντσεθ στον πρωταγωνιστικό ρόλο, εστιάζοντας στις τελευταίες εβδομάδες της ζωής του.

Στα social media

Η επέτειος, ωστόσο, δεν αρκεί για να εξηγήσει την ψηφιακή του απήχηση. «Οι νέοι τον ανακαλύπτουν μέσα σε ένα οικοσύστημα που επιβραβεύει το σύντομο, το συναισθηματικό και το οπτικά ισχυρό. Και σε αυτό ο Λόρκα ταιριάζει εντυπωσιακά καλά», εξηγεί στην ισπανική εφημερίδα «ABC» η καθηγήτρια σύγχρονης ισπανικής λογοτεχνίας Μαρίνα Οντιβέρος.

Στα κοινωνικά δίκτυα δεν υπάρχει ένας, αλλά πολλοί διαφορετικοί Λόρκα. Υπάρχει ο τραγικός ποιητής της εκτέλεσης, ο οποίος συνδέεται με το σύγχρονο ενδιαφέρον για τις ανεπίλυτες ιστορικές αδικίες. Υπάρχει ο Λόρκα ως queer σύμβολο για νέους που αναζητούν σημεία αναφοράς στο παρελθόν. Υπάρχει ο αισθητικός Λόρκα των όμορφων στίχων πάνω σε φωτογραφίες ηλιοβασιλεμάτων. Και υπάρχει ο δραματουργός των εγκλωβισμένων γυναικών, της καταπιεσμένης επιθυμίας και της σύγκρουσης με τις κοινωνικές συμβάσεις.

Οι στίχοι του Λόρκα αποδεικνύονται σχεδόν ιδανικοί για τα βίντεο μικρής διάρκειας. Είναι σύντομοι, ρυθμικοί, γεμάτοι επαναλήψεις και ισχυρές εικόνες. Μπορούν να απομονωθούν από το ευρύτερο ποίημα και να διατηρήσουν σημαντικό μέρος της συναισθηματικής τους έντασης.

Στα βιβλιοπωλεία

Αυτό δεν σημαίνει ότι η κατανάλωση του έργου του στα δίκτυα παραμένει υποχρεωτικά επιφανειακή. Ισπανοί βιβλιοπώλες καταγράφουν αύξηση των πωλήσεων στις οικονομικές εκδόσεις των έργων του, ένδειξη ότι για ένα μέρος του κοινού το TikTok λειτουργεί ως είσοδος στο βιβλίο και όχι ως υποκατάστατό του. Τα «Σονέτα του σκοτεινού έρωτα» και το «Τσιγγάνικο Ρομανθέρο» κυκλοφορούσαν ήδη ευρέως σε διαδικτυακές κοινότητες αναγνωστών, ιδιαίτερα σε εκείνες που αναζητούσαν μια λογοτεχνική έκφραση της διαφορετικότητας.

Η αναβίωση συνοδεύεται, βεβαίως, από έντονη εμπορευματοποίηση. Στα καταστήματα αναμνηστικών της Γρανάδας, τα προϊόντα με τη μορφή και τους στίχους του γίνονται ανάρπαστα. Ο κίνδυνος είναι το αισθητικό περίβλημα του μύθου να αποσυνδεθεί από τη δολοφονία, τη σεξουαλική ταυτότητα και τη μακρά σιωπή που επέβαλε στο έργο του η δικτατορία του Φράνκο.

Ο Λόρκα δεν είναι ο πρώτος κλασικός δημιουργός που ανακαλύπτει μία δεύτερη ζωή στα κοινωνικά δίκτυα. Προηγήθηκαν ο Ρολάν Μπαρτ, η Σίλβια Πλαθ και ο Αλμπέρ Καμί. Ελάχιστες περιπτώσεις, όμως, αποτυπώνουν τόσο καθαρά την ένταση ανάμεσα στη δύναμη ενός έργου και στον κίνδυνο της κατανάλωσής του με την ταχύτητα ενός σκρολαρίσματος. Ενας ποιητής που δολοφονήθηκε πριν προλάβει να ολοκληρώσει τη φράση του έχει γίνει, ενενήντα χρόνια αργότερα, μία από τις πιο πολυχρησιμοποιημένες φωνές μιας γενιάς που επικοινωνεί και η ίδια μέσα από αποσπάσματα.