Η ανθρώπινη μνήμη βγαίνει στο σφυρί

Η επόμενη μεγάλη μάχη της τεχνητής νοημοσύνης δεν διεξάγεται μόνο στα data centers, στους υπερυπολογιστές και στα εργοστάσια παραγωγής μικροτσίπ. Διεξάγεται πλέον και σε έναν πολύ πιο παράξενο χώρο: στις αποθήκες με παλιά βιβλία, στα ηλεκτρονικά αρχεία χρεοκοπημένων επιχειρήσεων, στα εταιρικά emails και στις αμέτρητες συνομιλίες εργαζομένων που μέχρι χθες θεωρούνταν απλώς μέρος της καθημερινής λειτουργίας μιας εταιρείας. Η ανθρώπινη μνήμη μετατρέπεται σε στρατηγικό εμπόρευμα και η Silicon Valley είναι διατεθειμένη να πληρώσει εκατομμύρια για να την αποκτήσει.

Χαρακτηριστική είναι η υπόθεση της Amazon, η οποία ανέδειξε με τον πιο παραστατικό τρόπο τη νέα οικονομία των δεδομένων. Σπάνια, παλιά και εξαντλημένα βιβλία αγοράζονται σε μεγάλες ποσότητες και οδηγούνται σε εγκαταστάσεις ψηφιοποίησης στην περιοχή του Λας Βέγκας. Εκεί, σύμφωνα με δημοσιογραφική έρευνα, οι τόμοι αποσυναρμολογούνται, οι σελίδες σαρώνονται με βιομηχανικά συστήματα και το μεγαλύτερο μέρος των βιβλίων καταστρέφεται. Σε μία από τις περιπτώσεις που έγιναν γνωστές, η έρευνα παρακολούθησε την πορεία ενός βιβλίου χρησιμοποιώντας ακόμη και συσκευή εντοπισμού, αποκαλύπτοντας τον τελικό προορισμό του.

Η εικόνα έχει έναν σχεδόν συμβολικό χαρακτήρα. Ενα βιβλίο, το οποίο για δεκαετίες αποτελούσε φορέα ανθρώπινης γνώσης, μετατρέπεται σε πρώτη ύλη για έναν αλγόριθμο. Η φυσική του μορφή εξαφανίζεται, αλλά το περιεχόμενό του αποκτά νέα ζωή ως ψηφιακό δεδομένο. Η αξία δεν βρίσκεται πλέον στο αντικείμενο, αλλά στην πληροφορία που περιέχει.

Εκατομμύρια για τα παλιά emails των εργαζομένων

Ακόμη πιο εντυπωσιακή είναι η υπόθεση της Spirit Airlines. Μετά τη χρεοκοπία της αμερικανικής αεροπορικής εταιρείας, η Google προσέφερε περίπου 10 εκατομμύρια δολάρια για την απόκτηση του τεράστιου εσωτερικού ψηφιακού αρχείου της. Στο πακέτο περιλαμβάνονται περίπου 100 εκατομμύρια ηλεκτρονικά μηνύματα και 500 εκατομμύρια συνομιλίες στο Microsoft Teams, μαζί με εταιρικά έγγραφα, υπολογιστικά φύλλα, ημερολόγια και άλλες πληροφορίες. Το αρχείο φέρεται να περιλαμβάνει ακόμη και περίπου 30 εκατομμύρια γραμμές κώδικα.

Το σημαντικό εδώ δεν είναι μόνο το ποσό. Είναι το είδος της πληροφορίας που αποκτά οικονομική αξία. Τα emails και οι συνομιλίες των εργαζομένων περιέχουν κάτι που δύσκολα παράγεται τεχνητά: αυθεντική ανθρώπινη επικοινωνία. Περιέχουν ερωτήσεις, λάθη, διαφωνίες, αποφάσεις, τεχνικές οδηγίες, χιούμορ, επαγγελματική ορολογία και τον πραγματικό τρόπο με τον οποίο λειτουργεί ένας οργανισμός.

Γι’ αυτό η υπόθεση Spirit αποκτά και πολιτική διάσταση. Τι ακριβώς αποκτά μια εταιρεία τεχνολογίας όταν αγοράζει το ψηφιακό αρχείο μιας χρεοκοπημένης επιχείρησης; Αγοράζει εταιρική γνώση ή και ένα κομμάτι της ψηφιακής ζωής των εργαζομένων; Ποιος αποφασίζει αν ένα email που γράφτηκε για τις ανάγκες μιας δουλειάς μπορεί αύριο να χρησιμοποιηθεί ως εκπαιδευτικό υλικό για ένα μοντέλο τεχνητής νοημοσύνης;

Τα προσωπικά δεδομένα και η εξέλιξη της ΤΝ

Οι αντιδράσεις των εργαζομένων δείχνουν ότι η συζήτηση δεν μπορεί να περιοριστεί στην οικονομία. Στην περίπτωση της Spirit έχουν εκφραστεί ανησυχίες για προσωπικά δεδομένα και για το κατά πόσο η «ανωνυμοποίηση» ενός τεράστιου αρχείου μπορεί πραγματικά να εξαλείψει τους κινδύνους για την ιδιωτικότητα. Η δικαστική διάσταση της υπόθεσης αναδεικνύει ένα πρόβλημα που σύντομα μπορεί να αφορά πολύ περισσότερες επιχειρήσεις: όταν μια εταιρεία καταρρέει, η ψηφιακή της μνήμη γίνεται περιουσιακό στοιχείο προς πώληση.

Πίσω από όλα αυτά βρίσκεται ένα ακόμη μεγαλύτερο πρόβλημα. Τα μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης χρειάζονται συνεχώς νέα δεδομένα για να βελτιώνονται. Το Διαδίκτυο αποτέλεσε για χρόνια μια σχεδόν ανεξάντλητη πηγή κειμένων, εικόνων και πληροφοριών. Ομως η κατάσταση αλλάζει. Ολο και περισσότερο περιεχόμενο στο Διαδίκτυο παράγεται πλέον από τις ίδιες τις μηχανές. Εάν οι επόμενες γενιές μοντέλων εκπαιδεύονται κυρίως πάνω σε συνθετικό περιεχόμενο που δημιουργήθηκε από προηγούμενες γενιές AI, υπάρχει κίνδυνος να αρχίσουν να ανακυκλώνουν τα ίδια μοτίβα και τα ίδια λάθη.

Το φαινόμενο αυτό, γνωστό ως «model collapse», έχει ήδη μελετηθεί επιστημονικά. Η βασική ανησυχία είναι ότι η συνεχής εκπαίδευση πάνω σε συνθετικά δεδομένα μπορεί να οδηγήσει σε απώλεια ποικιλίας και σε σταδιακή υποβάθμιση της ποιότητας των μοντέλων. Με άλλα λόγια, όσο περισσότερη τεχνητή πληροφορία παράγουν οι μηχανές, τόσο περισσότερο χρειάζονται την αυθεντική ανθρώπινη πληροφορία για να μην εγκλωβιστούν σε έναν ψηφιακό καθρέφτη.

Γι’ αυτό και η αγορά αλλάζει. Οι τεχνολογικοί κολοσσοί δεν αρκούνται πλέον στο να συλλέγουν μαζικά πληροφορίες από το Διαδίκτυο. Κλείνουν συμφωνίες με εκδότες, εφημερίδες και πλατφόρμες περιεχομένου, πληρώνοντας για πρόσβαση σε ποιοτικές και αποκλειστικές πηγές. Βιβλία, δημοσιογραφικά αρχεία, συζητήσεις σε διαδικτυακές κοινότητες και εταιρικά έγγραφα αποκτούν έτσι μια δεύτερη οικονομική ζωή.

Το αποτέλεσμα είναι η γέννηση μιας νέας αγοράς: της αγοράς της ανθρώπινης μνήμης. Ενα ξεχασμένο βιβλίο, ένα αρχείο μιας εταιρείας που έκλεισε ή μια συνομιλία που γράφτηκε πριν από χρόνια μπορεί να αξίζει περισσότερο σήμερα από ό,τι όταν δημιουργήθηκε. Και το μεγάλο ερώτημα της επόμενης περιόδου δεν θα είναι μόνο ποιος διαθέτει τους ισχυρότερους υπολογιστές, αλλά ποιος διαθέτει τα καλύτερα δεδομένα.

Η μάχη για την τεχνητή νοημοσύνη γίνεται, τελικά, μάχη για την ίδια την ανθρώπινη εμπειρία. Οι μηχανές μπορούν να παράγουν όλο και περισσότερο περιεχόμενο. Δεν μπορούν, όμως, να δημιουργήσουν από το μηδέν το παρελθόν που χρειάζονται για να μάθουν. Και έτσι, στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, ακόμη και τα πιο ξεχασμένα κομμάτια της ανθρώπινης ζωής αποκτούν ξαφνικά τιμή.