Είναι το Ιράν το νέο Βιετνάμ των ΗΠΑ;

Χρειάστηκαν στην κυβέρνηση Τραμπ μόλις δύο μήνες για να ολοκληρώσει σε σχέση με το Ιράν όσα είχε κάνει επί πέντε χρόνια η πολιτική της κυβέρνησης Τζόνσον για το Βιετνάμ: είσοδος, κλιμάκωση, απογοήτευση, αδιέξοδο και διαπραγματεύσεις. Τώρα, αναλογικά, βρισκόμαστε στην κυβέρνηση Νίξον: πρώτα θυελλώδεις απειλές και στη συνέχεια σταδιακή συνειδητοποίηση της ανάγκης απεμπλοκής μέσω μιας μη ικανοποιητικής συμφωνίας. Αυτά διαπιστώνει στο περιοδικό «Foreign Affairs» ο Γκίντεον Ρόουζ, συνεργάτης στο Συμβούλιο Εξωτερικών Σχέσεων και συγγραφέας του βιβλίου «Πώς τελειώνουν οι πόλεμοι».

Φυσικά, καμία ιστορική αναλογία δεν είναι τέλεια και υπάρχουν πολλές προφανείς διαφορές μεταξύ των συγκρούσεων στο Ιράν και το Βιετνάμ: διαφορετικές εποχές, διαφορετικές περιοχές, διαφορετικές ιδεολογίες σε εξέλιξη, πολύ μικρότερο χρονικό πλαίσιο, καμία αλλαγή στις διοικήσεις, προηγμένη στρατιωτική τεχνολογία και άλλα. Ωστόσο, υπάρχουν αξιοσημείωτες συμμετρίες στις δομές των δύο συγκρούσεων. Και το ίδιο ισχύει και για τον πόλεμο στην Ουκρανία, ο οποίος έχει μια δομή, διαπιστώνει ο Ρόουζ, συμμετρική με εκείνη του πολέμου της Κορέας. Επειδή οι δομές περιορίζουν τις επιλογές των υπευθύνων χάραξης πολιτικής, η αναγνώριση αυτών των προτύπων παρέχει ενδείξεις για το πώς θα τελειώσουν οι πόλεμοι.

Τον Νοέμβριο του 1963, οι ηγέτες τόσο του Νότιου Βιετνάμ όσο και των Ηνωμένων Πολιτειών δολοφονήθηκαν, θέτοντας ξαφνικά τον πρόεδρο Λίντον Τζόνσον επικεφαλής δύο χωρών σε κρίση. Στο Βιετνάμ, οι καλά καθοδηγούμενες βόρειες δυνάμεις μαζί με τους αντάρτες συνεργάτες τους στον Νότο κέρδιζαν σταθερά έδαφος έναντι του καθεστώτος του Νότιου Βιετνάμ. Εάν η Ουάσιγκτον δεν έκανε κάτι για να αντιστρέψει την τάση, φαινόταν ότι η Σαϊγκόν τελικά θα έπεφτε και η χώρα θα επανενωνόταν υπό κομμουνιστικό έλεγχο. Ο Τζόνσον και η ομάδα του δεν ήταν ιδιαίτερα αισιόδοξοι για τη νίκη στον πόλεμο, αλλά φοβόντουσαν τις εγχώριες και διεθνείς συνέπειες μιας ήττας. Ετσι αποφάσισαν να αυξήσουν την υποστήριξη προς τη Σαϊγκόν με την ελπίδα ότι μια επίδειξη δύναμης θα έκανε το Ανόι να υποχωρήσει – κάτι που δεν έγινε. Μέχρι το 1968, ο πόλεμος κόστιζε τόσο πολύ αίμα και πόρους και προκαλούσε τέτοια εσωτερική αναταραχή, που η Ουάσιγκτον άρχισε να αναζητεί διέξοδο. Ο ίδιος ο Τζόνσον δεν αποδέχτηκε ποτέ την ήττα, αλλά έθεσε τέλος στην κλιμάκωση του πολέμου, κήρυξε μονομερή διακοπή των βομβαρδισμών, αποσύρθηκε από την πολιτική ζωή και παρέδωσε το πρόβλημα στον διάδοχό του.

Η θεωρία του τρελού

Αυτός αποδείχθηκε ότι ήταν ο Ρίτσαρντ Νίξον, ο οποίος μαζί με τον σύμβουλό του για την εθνική ασφάλεια Χένρι Κίσινγκερ κληρονόμησαν μια θεμελιώδη επιταγή να τερματίσουν τον πόλεμο, αλλά ελάχιστο πολιτικό κεφάλαιο για νέες επιχειρήσεις. Νίξον και Κίσινγκερ ήλπιζαν ότι οι Βιετκόνγκ θα τρομοκρατούνταν από νέους, έντονους βομβαρδισμούς και άγριες απειλές, ότι η Σοβιετική Ενωση και η Κίνα θα μπορούσαν να πειστούν να βοηθήσουν και ότι το αμερικανικό κοινό θα μπορούσε να κατευναστεί με μικρές μειώσεις στρατευμάτων – και ότι όλα αυτά μαζί θα οδηγούσαν σε μια συμφωνία που θα επέτρεπε την αμερικανική αποχώρηση. Ο Νίξον εφάρμοσε αυτό που ονόμασε «θεωρία του τρελού». Οπως έλεγε: «Θέλω οι Βιετκόνγκ να πιστέψουν ότι έχω φτάσει στο σημείο όπου θα μπορούσα να κάνω τα πάντα για να σταματήσω τον πόλεμο. Θα τους πούμε απλώς ότι “για όνομα του Θεού, δεν μπορούμε να συγκρατήσουμε τον Νίξον όταν είναι θυμωμένος – και έχει το χέρι του στο πυρηνικό κουμπί” και ο ίδιος ο Χο Τσι Μινχ θα βρίσκεται στο Παρίσι σε δύο μέρες ζητιανεύοντας για ειρήνη».

Αλλά η στρατηγική απέτυχε. Οι Σοβιετικοί είτε δεν μπορούσαν είτε δεν ήθελαν να πιέσουν τους Βορειοβιετναμέζους αρκετά έντονα ώστε να τους κάνουν να δεχτούν μια διευθέτηση, οι κομμουνιστές ούτε κατέρρευσαν ούτε φοβήθηκαν, και ο πόλεμος συνεχίστηκε. Μέχρι το φθινόπωρο του 1969, η κυβέρνηση είχε επιστρέψει εκεί που είχε ξεκινήσει, εκτός από το ότι οι αποσύρσεις των αμερικανικών στρατευμάτων είχαν ήδη ξεκινήσει. Ο Κίσινγκερ απείλησε μια τελευταία φορά με «άγρια, τιμωρητικά χτυπήματα», αλλά τον αγνόησαν. Η Ουάσιγκτον δεν υλοποίησε τις απειλές της.

Η συμφωνία

Τελικά, Νίξον και Κίσινγκερ κατέληξαν σε μια δεύτερη στρατηγική απεγκλωβισμού, συνδυάζοντας μια σταδιακή απόσυρση των ΗΠΑ, αυξημένη βοήθεια προς το καθεστώς στη Σαϊγκόν και την έντονη επιδίωξη διαπραγματευτικής διευθέτησης. Το 1973, αυτό οδήγησε σε συμφωνία που επέτρεψε στις ΗΠΑ να σταματήσουν τις μάχες και να φέρουν πίσω τους αιχμαλώτους πολέμου, αλλά τα ψιλά γράμματα της συμφωνίας επέτρεψαν στις δυνάμεις των Βιετκόνγκ να παραμείνουν στις θέσεις τους στα μέρη του Νότου που ήλεγχαν και να επανεκκινήσουν τις επιχειρήσεις μόλις οι ΗΠΑ αποσύρθηκαν – η πτώση του Νότιου Βιετνάμ ήρθε δύο χρόνια αργότερα. Οπως είχε κάνει ο Τζόνσον στο Βιετνάμ, ο πρόεδρος Τραμπ πήγε στο Ιράν για να αποτρέψει ανησυχητικές τάσεις. Ο Τραμπ πίστεψε τις ισραηλινές διαβεβαιώσεις ότι μια ισχυρή επίθεση θα ανέτρεπε το ιρανικό καθεστώς και θα έλυνε το πρόβλημα μια για πάντα, και ενέκρινε μια κοινή επίθεση από αμερικανικές και ισραηλινές δυνάμεις στα τέλη Φεβρουαρίου. Οι αεροπορικές επιδρομές κατέστρεψαν μεγάλο μέρος της στρατιωτικής ικανότητας του Ιράν, αλλά ο γιος του αγιατολάχ Χαμενεΐ, Μοτζτάμπα, διαδέχθηκε τον πατέρα του και το βαθιά ριζωμένο ιρανικό καθεστώς συνέχισε να λειτουργεί. Ακόμα χειρότερα, αντεπιτέθηκε στους γείτονές του στον Κόλπο και προκάλεσε παγκόσμια ενεργειακή κρίση θέτοντας περιορισμούς στη ναυτιλία μέσω των Στενών του Ορμούζ.

Τον Απρίλιο, ο απογοητευμένος Τραμπ άλλαξε ρόλο – σταμάτησε να «παίζει» τον Τζόνσον και ξεκίνησε να μιμείται τον Νίξον, δοκιμάζοντας μια νέα στρατηγική αυξημένης πίεσης, τελεσιγράφων, απειλών και προσφορών για διαπραγμάτευση. Αυτή η αναβίωση της προσέγγισης του «τρελού» οδήγησε σε κατάπαυση του πυρός στις 8 Απριλίου και σε απευθείας συνομιλίες μεταξύ αμερικανών και ιρανών αξιωματούχων με τη μεσολάβηση του Πακιστάν, αλλά δεν απέφερε τις επιθυμητές παραχωρήσεις. Τα Στενά του Ορμούζ παρέμειναν κλειστά και οι απαιτήσεις των δύο πλευρών σε μεγάλη απόσταση.

Μην έχοντας προγραμματίσει έναν μακρύ πόλεμο, με το κόστος να αυξάνεται και την εγχώρια υποστήριξη να μειώνεται κατακόρυφα, ο Τραμπ τώρα σαφώς αναζητεί διέξοδο για να σώσει το κύρος του, όπως ακριβώς έκαναν ο Νίξον και ο Κίσινγκερ στις αρχές της δεκαετίας του 1970. Αλλά οι Ιρανοί, όπως και οι Βορειοβιετναμέζοι, αποδεικνύονται πεισματικά μη συνεργάσιμοι, στοιχηματίζοντας ότι μπορούν να κερδίσουν έναν διαγωνισμό δεινών. Αυτό που ακολουθεί είναι πιθανόν μια συμφωνία που θα σταματήσει τις μάχες, θα επιτρέψει την επανέναρξη της ναυτιλίας και θα παρακάμψει ή θα αναβάλει την επίλυση πολλών άλλων σημείων διαφωνίας. Οπως η μοίρα του Νότιου Βιετνάμ, έτσι και η τελική μοίρα του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος, μαζί με αυτή του ίδιου του ιρανικού καθεστώτος, θα καταλήξει να κριθεί κάποια άλλη μέρα.

Ρωσία – Ουκρανία: Μια διευθέτηση τύπου Κορέας

Στην Ουκρανία, τα βορειοκορεατικά στρατεύματα που πολεμούν στο πλευρό της Ρωσίας πρέπει να βιώνουν déjà vu καθώς ξαναζούν τον εφιάλτη των παππούδων τους, χρησιμεύοντας ως ανθρώπινες θυσίες σε ένα αδιέξοδο λουτρό αίματος. Στα τέλη Ιουνίου του 1950, οι βορειοκορεατικές δυνάμεις διέσχισαν τον 38ο παράλληλο σε μια αιφνιδιαστική επίθεση που είχε ως στόχο να θέσει ολόκληρη την κορεατική χερσόνησο υπό κομμουνιστικό έλεγχο. Αξιωματούχοι της κυβέρνησης Τρούμαν δέσμευσαν τις ΗΠΑ στην υπεράσπιση της Νότιας Κορέας, φροντίζοντας για την υποστήριξη της προσπάθειας από τον ΟΗΕ. Οι Βορειοκορεάτες υποχώρησαν, ο στρατηγός Μακάρθουρ προέλαυνε, αλλά καθώς οι στρατοί κινούνταν όλο και πιο βόρεια, ο πόλεμος άλλαξε ξανά κατεύθυνση, με τα κινεζικά στρατεύματα να έρχονται σε βοήθεια των Βορειοκορεατών και να αναγκάζουν τις δυνάμεις του ΟΗΕ να αποφύγουν μια βιαστική υποχώρηση προς τα νότια. Η Ινδία και το Ηνωμένο Βασίλειο πίεσαν τις ΗΠΑ να ξεκινήσουν διαπραγματεύσεις, βασισμένες σε μια συμφωνία που θα περιλάμβανε την εγκατάλειψη της Ταϊβάν και την είσοδο της Κίνας στον ΟΗΕ. Αλλά η κυβέρνηση Τρούμαν αρνήθηκε, ποντάροντας στην ανάσταση στο πεδίο της μάχης. Και όπως ήταν αναμενόμενο, υπό τον νέο διοικητή εδάφους, τον Μάθιου Ρίντγκγουεϊ, οι δυνάμεις του ΟΗΕ ανέστρεψαν για άλλη μια φορά την τάση, ανοίγοντας τον δρόμο τους προς τη χερσόνησο στις αρχές του 1951. Και οι τέσσερις πόλεμοι χαρακτηρίστηκαν από διαμάχες όχι μόνο μεταξύ αντιπάλων αλλά και μεταξύ εταίρων.

Μια ανακωχή υπογράφηκε τελικά τον Ιούλιο του 1953, σε γραμμές κοντά στο σημείο όπου βρίσκονταν οι πλευρές στην αρχή των διαπραγματεύσεων.

Οι ομοιότητες μεταξύ των πολέμων στην Κορέα και την Ουκρανία είναι εντυπωσιακές. Ο τρέχων πόλεμος στην Ουκρανία ξεκίνησε με μια αιφνιδιαστική επίθεση των ρωσικών δυνάμεων στα τέλη Φεβρουαρίου 2022.

Οπως και οι Βορειοκορεάτες το 1950, οι Ρώσοι σημείωσαν δραματική πρόοδο σε μια προσπάθεια να ανακτήσουν αυτό που θεωρούσαν χαμένο εθνικό έδαφος, και για άλλη μια φορά αμερικανοί και ευρωπαίοι αξιωματούχοι δεσμεύτηκαν να βοηθήσουν το θύμα της επιθετικότητας να αντισταθεί.

Οταν ο Τραμπ ανέλαβε τα καθήκοντά του το 2025, προσπάθησε να επιβάλει μια διευθέτηση, δελεάζοντας τη Ρωσία υπονοώντας ότι θα μπορούσε να διατηρήσει τα εδαφικά της κέρδη και εκφοβίζοντας την Ουκρανία αρνούμενη την υποστήριξή της. Αλλά καμία πλευρά δεν ήταν πρόθυμη να δεχτεί μια συμφωνία και οι μάχες συνεχίστηκαν. Οσο πιο εξαντλημένοι και παραιτημένοι γίνονταν οι εμπόλεμοι τόσο περισσότερο αυξανόταν η πιθανότητα μιας διευθέτησης που επικυρώνει το αδιέξοδο. Οπως και ο πόλεμος της Κορέας, ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει μεγάλο αριθμό θυμάτων. Μια τόσο τεράστια προσπάθεια που καταβλήθηκε για τόσο ελάχιστα κέρδη αφήνει το στίγμα της· και στην Ουκρανία όπως και στην Κορέα, μόλις σταματήσουν οι μάχες, είναι απίθανο να ξαναρχίσουν σύντομα – κυρίως λόγω της επαγρύπνησης με την οποία θα φυλάσσεται η διαχωριστική γραμμή.

Ισως η πιο εντυπωσιακή πτυχή όλης αυτής της ιστορικής ομοιοκαταληξίας είναι η επαναλαμβανόμενη, αφελής διατύπωση επιθυμιών από ηγέτες εν καιρώ πολέμου, οι οποίοι υποθέτουν ότι η στρατιωτική δύναμη μπορεί εύκολα να φέρει πολιτικά κέρδη, ότι ο εχθρός δεν θα απαντήσει και ότι ο σοβαρός στρατηγικός σχεδιασμός είναι περιττός. Στον πόλεμο οι πιο επικίνδυνες λέξεις μπορεί να είναι «αυτή η φορά είναι διαφορετική».