Ο Νίκος Καζαντζάκης ταξίδεψε σε πολλές γωνιές του κόσμου, αναζητώντας ανθρώπους, ιδέες και απαντήσεις στα ερωτήματα που διατρέχουν το έργο του. Εφτασε μέχρι την Ιαπωνία, αλλά δεν επισκέφθηκε ποτέ τις Ηνωμένες Πολιτείες. Ωστόσο, το φθινόπωρο του 1946, η Αμερική είχε ήδη αρχίσει να εμφανίζεται στα σχέδιά του.
Στις 15 Οκτωβρίου εκείνης της χρονιάς, ο συγγραφέας έγραφε στον φίλο του, λογοτέχνη Παντελή Πρεβελάκη, εκφράζοντας την ελπίδα να παρουσιαστεί στις ΗΠΑ η τραγωδία του «Μέλισσα». Στην αλληλογραφία του επανερχόταν και η προοπτική ενός δικού του ταξιδιού στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού που έμελλε να παραμείνει για πάντα ανεκπλήρωτο.
Ογδόντα χρόνια αργότερα, την ίδια ημερομηνία, το όνομα του συγγραφέα βρέθηκε στην είσοδο του Carnegie Hall. Η Εθνική Λυρική Σκηνή έκανε την πρώτη της εμφάνιση στη Νέα Υόρκη με την Ορχήστρα της και τη συναυλία «Nikos Kazantzakis: An Odyssey in Music».
Το πρόγραμμα έφερε στη σκηνή έργα που συνδέονται με τον Καζαντζάκη, μαζί με συνθέσεις που αντλούν έμπνευση από την κρητική μουσική παράδοση. Η συναυλία πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του εορτασμού των 30 χρόνων φιλανθρωπικής δράσης του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος (ΙΣΝ), με τη χορηγία του Βαγγέλη Μαρινάκη και της Capital Clean Energy Carriers, και υπό την αιγίδα του Γενικού Προξενείου της Ελλάδας στη Νέα Υόρκη και της Ελληνικής Ορθόδοξης Αρχιεπισκοπής Αμερικής.
Τη διοργάνωση υποστήριξαν, επίσης, το Κοινωφελές Ιδρυμα Ιωάννη Σ. Λάτση, η Libra Philanthropies και η Atlantic Bulk Carriers Management Ltd., ενώ έλαβε χώρα με τη στήριξη της υπουργού Πολιτισμού, Λίνας Μενδώνη, και την οικονομική ενίσχυση του υπουργείου Πολιτισμού.
Το 2026 συμπληρώνονται ογδόντα χρόνια από την πρώτη έκδοση του «Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά». Το μυθιστόρημα κυκλοφόρησε στη Νέα Υόρκη το 1953, ενώ το 1968 ο ήρωάς του εμφανίστηκε στη σκηνή του Μπρόντγουεϊ, μέσα από το μιούζικαλ «Zorba». Είχε προηγηθεί η κινηματογραφική μεταφορά του Μιχάλη Κακογιάννη, με τον Αντονι Κουίν σε μουσική του Μίκη Θεοδωράκη.
Πέντε συνθέτες, ένας κοινός τόπος
Υπό τη μουσική διεύθυνση του Βασίλη Χριστόπουλου, η Ορχήστρα της Εθνικής Λυρικής Σκηνής και το Σύνολο «Μάνος Χατζιδάκις» έφεραν σε διάλογο δημιουργούς διαφορετικών γενεών, με κοινό σημείο αναφοράς τον Καζαντζάκη και την Κρήτη. Το πρόγραμμα περιελάμβανε τον «Καπετάν Μιχάλη» του Μάνου Χατζιδάκι, αποσπάσματα από τον «Ζορμπά» του Μίκη Θεοδωράκη, το «Amor Fati» του Γιώργου Κουμεντάκη, τους «Τρεις Κρητικούς χορούς» του Νίκου Σκαλκώτα και την «Κρητική γιορτή» του Δημήτρη Μητρόπουλου.
Η Μαρία Κωστράκη ερμήνευσε τον «Καπετάν Μιχάλη», ενώ η διεθνώς αναγνωρισμένη μεσόφωνος Ανίτα Ρατσβελισβίλι από τη Γεωργία έδωσε φωνή σε αποσπάσματα από τον «Ζορμπά», τραγουδώντας στα ελληνικά. Το «Amor Fati», έργο του Γιώργου Κουμεντάκη, γραμμένο το 2007 για τα πενήντα χρόνια από τον θάνατο του συγγραφέα, μετέφερε τις χαρακτηριστικές κρητικές κοντυλιές στη σκηνή χωρίς τη χρήση παραδοσιακών οργάνων.
Η Κρήτη είναι σημείο αναφοράς ολόκληρου του προγράμματος, όχι μόνο ως τόπος καταγωγής του Καζαντζάκη, αλλά ως στοιχείο που διαμόρφωσε τη γλώσσα, τις εικόνες και τις πνευματικές του αναζητήσεις. Οι συνθέτες προσέγγισαν το νησί ποικιλοτρόπως, από τη θεατρική μουσική και τη συμφωνική γραφή έως τις αναφορές στον λαϊκό πολιτισμό. Το πρόγραμμα έδωσε στο κοινό την ευκαιρία να ακούσει πώς η κρητική μουσική παράδοση και το έργο του Καζαντζάκη συναντώνται σε συνθέσεις που γράφτηκαν σε διαφορετικές εποχές.
Μια προσωπική σχέση με βαθιές ρίζες
Για τον Βαγγέλη Μαρινάκη, η συναυλία «Nikos Kazantzakis: An Odyssey in Music» στο Carnegie Hall έχει και μία προσωπική διάσταση. Και οι δύο γονείς του κατάγονταν από το Ηράκλειο της Κρήτης, τον τόπο όπου γεννήθηκε ο συγγραφέας. Ο πατέρας του, Μιλτιάδης, ήταν εκείνος που του έδωσε τα βιβλία του Καζαντζάκη, όταν βρισκόταν σε τρυφερή ακόμα ηλικία. Η πρώτη αυτή επαφή με το έργο του συγγραφέα ήρθε μέσα από την οικογένεια και συνδέθηκε με τον τόπο καταγωγής των γονιών του.
Η εμβληματική φράση «Ν’ αγαπάς την ευθύνη να λες εγώ, εγώ μονάχος μου θα σώσω τον κόσμο. Αν χαθεί, εγώ θα φταίω» από το κορυφαίο φιλοσοφικό έργο του Καζαντζάκη «Ασκητική» περιγράφει σε λίγες μόνο λέξεις την αντίληψη του συγγραφέα σχετικά με την ατομική ευθύνη. Είναι όμως και μια φράση που για τον Βαγγέλη Μαρινάκη συνιστά συνειδητή στάση ζωής. Η θέση αυτή συνδέει την προσωπική του αναφορά στον Καζαντζάκη με την αντίληψη ότι η ευθύνη αποκτά ουσιαστικό νόημα μέσα από τις πράξεις.
Από το 2014, ο Βαγγέλης Μαρινάκης είναι σταθερός υποστηρικτής του Μουσείου Νίκου Καζαντζάκη στη Μυρτιά, το χωριό της Κρήτης που συνδέεται άμεσα με την ζωή του συγγραφέα, καθώς και πρωτοβουλιών που φέρνουν το έργο του σε νέα ακροατήρια σε όλο τον κόσμο. Η χορηγία του Βαγγέλη Μαρινάκη και της Capital Clean Energy Carriers για τη συναυλία στο Carnegie Hall εντάσσεται σε αυτή τη μακροχρόνια υποστήριξή του προς τον ελληνικό πολιτισμό.
Η διαχρονική στήριξη του ελληνικού πολιτισμού
Στο πλαίσιο της δέσμευσής του για στήριξη του ελληνικού πολιτισμού, ο Βαγγέλης Μαρινάκης έχει αναλάβει μια σειρά σημαντικών δράσεων και πρωτοβουλιών. Τον Ιούνιο του 2020 ιδρύθηκε στο Πολιτειακό Πανεπιστήμιο του Οχάιο η «Εδρα Μιλτιάδη Μαρινάκη για τη Νεοελληνική Γλώσσα και τον Πολιτισμό». Στο Πρόγραμμα Νεοελληνικών Σπουδών διδάσκονται η ελληνική γλώσσα και ο πολιτισμός, η λαογραφία, η ιστορία και η λογοτεχνία. Παράλληλα, αναπτύσσονται συνεργασίες με την τοπική ελληνική κοινότητα, με στόχο τη διατήρηση και την ενίσχυση των δεσμών της ελληνικής διασποράς και των αμερικανών φοιτητών με την Ελλάδα.
Πρόσφατα, ο Βαγγέλης Μαρινάκης στήριξε επίσης, μέσω μεγάλης χορηγίας, το έργο προστασίας και ανάδειξης του Παναθηναϊκού Σταδίου. Η πρωτοβουλία περιλαμβάνει τον οργανωμένο καθαρισμό των μαρμάρινων επιφανειών του Καλλιμάρμαρου, για πρώτη φορά έπειτα από περίπου 120 χρόνια, με στόχο την αποκατάσταση της φυσικής όψης του πεντελικού μαρμάρου και την ανάδειξη της αρχιτεκτονικής και ιστορικής αξίας του μνημείου.
Η λογοτεχνία, η γλώσσα και τα ιστορικά μνημεία αποτελούν διαφορετικές όψεις της ίδιας πολιτιστικής παρακαταθήκης. Η διατήρησή της προϋποθέτει τη φροντίδα για όσα κληρονομήσαμε, αλλά και τη διαρκή προσπάθεια να μεταδοθούν στις επόμενες γενιές, στην Ελλάδα και σε ολόκληρο τον κόσμο.
Ο Καζαντζάκης δεν πραγματοποίησε ποτέ το ταξίδι του στην Αμερική. Το έργο του, ωστόσο, πέρασε τον Ατλαντικό με πολλούς τρόπους: μέσα από τα βιβλία του, τον Ζορμπά, τη μουσική που ενέπνευσε και, τώρα, μέσα από την πρώτη εμφάνιση της Εθνικής Λυρικής Σκηνής στο Carnegie Hall. Η διαδρομή αυτή δείχνει ότι η πολιτιστική κληρονομιά δεν μένει ακίνητη στον τόπο καταγωγής της. Συνεχίζει να ταξιδεύει, όταν υπάρχουν άνθρωποι και πρωτοβουλίες που αναλαμβάνουν να τη μεταφέρουν πέρα από τα σύνορα.