To τέλος της Ιστορίας έχει προαναγγελθεί πολλές φορές. Μια ήταν μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο – τον Πόλεμο που θα τελείωνε όλους τους πολέμους. Τότε παρήχθησαν και μνημόσυνα – αφού ερχόταν το Τέλος της Ιστορίας, τι αναμνήσεις θα μας άφηνε η κακομοίρα αποχαιρετώντας; Οπως υποτίθεται στις τελευταίες μας στιγμές βλέπουμε τη ζωή να περνά μπροστά στα μάτια μας σαν κινηματογραφική ταινία, έτσι και με την ιστορία. Τι θα θυμάται ο κόσμος, λοιπόν, από το πέρασμα της Ιστορίας – τι έχει απομείνει από τις τραυματικές εκείνες ώρες του σχολείου;
Για τους βαθυστόχαστους σαν τον Φουκουγιάμα ή τον Μαρξ, η Ιστορία ήταν μια διεθνής κοινωνική διαδικασία που παρέσερνε τα πάντα στο διάβα της. Για τους υπόλοιπους από εμάς, δεν είναι παρά αυτό που αναφερόταν σαν Ιστορία στο εβδομαδιαίο πρόγραμμα της υποχρεωτικής εκπαίδευσης.
Μισοαστεία, μισοσοβαρά, μια σειρά άρθρων των W.G. Sellar και R.J.Yeatman εξερεύνησαν το δεύτερο, την ιστορία της Αγγλίας. Από μεμονωμένα άρθρα, εξελίχθηκε σε βιβλίο τo 1930 με τίτλο «1066 και όλα αυτά» (1066 and All That). O υπότιτλος εξηγούσε: «Μια αξέχαστη Ιστορία της Αγγλίας, απαρτιζόμενη από όλα τα κομμάτια που θυμάσαι, συμπεριλαμβανομένων 103 καλών πραγμάτων, 5 κακών βασιλέων και 2 πραγματικών χρονολογιών». Οι χρονολογίες ήταν το 55 π.Χ., που η εισβολή του Ιουλίου Καίσαρα αρχίζει την Ιστορία, αφού «πριν οι Βρετανοί δεν ήταν παρά ιθαγενείς». Η άλλη χρονολογία ήταν η εισβολή των Γάλλων το 1066. Μετά τον Μεγάλο Πόλεμο, «η Αμερική ήταν καθαρά πια το τοπ έθνος, και η Ιστορία έβαλε τελεία». Καλά ξεκουμπίδια.
Ως σατιρική θεώρηση, το «1066» διακωμωδούσε και τις δύο μεγάλες προσεγγίσεις της αγγλικής ιστοριογραφίας – τη συντηρητική εκδοχή με τους μεγάλους άνδρες (και καμιά γυναίκα άμα λάχει), αλλά και την προοδευτική (Whig) που έβλεπε συνεχή πρόοδο προς το καλύτερο. Ο οδοστρωτήρας της σχολικής απομνημόνευσης τις κονιορτοποιεί αμφότερες, αφήνοντας πίσω ημιμάθεια και κωμικές παρεξηγήσεις – όπως ο Ριχάρδος ο Λεοντόκαρδος που επλήγη από υπερκατανάλωση Σαλαδίνων. Οι δύο πλευρές του εμφυλίου πολέμου του 17ου αιώνα ήταν οι βασιλικοί (wrong but wromantic – παραπλανημένοι, αλλά σικ) και οι πουριτανοί (right but repulsive – σωστοί, αλλά σιχαμένοι). Η μέση εκπαίδευση αναγνωρίζεται με την αναπαραγωγή πέντε θεμάτων εξετάσεων με εντολές προς τους διαγωνιζόμενους του είδους «ποτέ μη γράφετε στις δυο πλευρές της κόλλας ταυτόχρονα» ή «μην επιχειρείτε να απαντήσετε σε περισσότερες από μια ερωτήσεις ταυτοχρόνως».
Η προσέγγιση της εθνοκεντρικής ανασκόπησης για το τέλος της διδασκόμενης ιστορίας εφαρμόστηκε για τις Ηνωμένες Πολιτείες (Ολα άρχισαν με τον Κολόμβο), όπως και για τη συνέχεια στην Αγγλία (1984 and all that), αλλά και την εσωτερική αγορά της ΕΕ ως δεύτερη ευρωπαϊκή εισβολή (1992 and all that). Η αντιστροφή των εισβολών των Ρωμαίων και Γάλλων με την εγκατάλειψη της Ευρώπης με το Brexit αναζητεί ακόμη βάρδο, αν και ίσως η κωμική της διάσταση αρκεί από μόνη της.
Το «1066 και όλα αυτά» εξήσκησε επιρροή στην τηλεόραση με τους Monty Python, αλλά και τη σειρά BlackAdder. Στην Ελλάδα, που όλα τέλειωσαν το 1821, κάτι αποπειράθηκε ο Νίκος Τσιφόρος, αλλά για την ιστορία άλλων – των σταυροφόρων, της Αγγλίας, των Ηνωμένων Πολιτειών. Αν είχε αντιπαρατεθεί με τη δική μας αστείρευτη σχολική ημιμάθεια, δεν θα είχε καλό τελειωμό. Παρά ταύτα, εύφημο μνεία κερδίζει η χούντα με τις γιορτές πολεμικής αρετής στο Στάδιο – επάξια αν και ακούσια.
Τελειώνει η ιστορία;
Αφήνοντας τον Φουκουγιάμα και τα συναφή στην άκρη, τι ενδείξεις έχουμε ότι τελειώνει η ιστορία, οσονούπω και μάλιστα μέσα στο 2026;
Είμαστε στη μέση του έτους. Σε έξι μήνες η επικαιρότητα έχει βαλθεί να διακωμωδεί σημαντικές στιγμές της Ιστορίας. Πέρασαν από τις οθόνες μας Greatest Hits – πολλά που ξέραμε αλλά που μας θυμίζουν άλλα που νομίζαμε ότι μας είχαν εγκαταλείψει ανεπιστρεπτί. Γίνεται αυτό, βεβαίως, ακολουθώντας τη ρήση ότι η ιστορία επαναλαμβάνεται – αλλά σαν εκδοχή Μόντι Πάιθον.
Το 2026 and all that γράφεται μόνο του – ίσως με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης, ή ίσως ενεργοποιώντας άλλους αντικοινωνικούς αυτοματισμούς.
Εχουμε καιρό, βεβαίως, ως τις 31 Δεκεμβρίου. Τι στοιχεία έχουμε, όμως, ότι το 2026 διεκδικεί πράγματι τις δάφνες (άλλου ενός) τέλους της Ιστορίας; Στην ταινία του Μπέργκμαν «Η έβδομη σφραγίδα», αποσφραγίζονται οιωνοί ένας – ένας, ώσπου να φτάσουμε στην έβδομη και φαρμακερή σφραγίδα. Πόσες, λοιπόν, ως τώρα, και πόσες απομένουν;
Η αναζήτηση σφραγίδων έχει αφετηρία το ορίτζιναλ 1066 – τη Βρετανία και τις περιπλανήσεις της.
Το 1066 η ιστορία σίγουρα ήταν παρούσα: μας τη θυμίζει η επιστροφή στην Αγγλία για πρώτη φορά σε 10 αιώνες του εργόχειρου-χρονικού των εισβολών. Τότε, με διαφορά εβδομάδων, η Βρετανία υπέστη δύο εισβολές, μια από τον Βορρά από τον βασιλιά της Νορβηγίας Χάρολντ, και άλλη μια από τον Νότο από τους Νορμανδούς του Δούκα Γουλιέλμου. Τους αντιπαρατέθηκε ο τελευταίος αγγλοσάξων βασιλιάς Χάρολντ, φρέσκος από μια διαφιλονικούμενη στέψη.
Ο Χάρολντ κατατρόπωσε τον νορβηγό συνονόματό του και στράφηκε αμέσως με μια ηρωική πορεία στο άλλο άκρο της χώρας όπου μόλις είχε αποβιβαστεί ο Γουλιέλμος οπλισμένος με παπική ευλογία και σιδερόφρακτους γάλλους ιππότες. Ο θάνατος του Χάρολντ στο πεδίο της μάχης σηματοδότησε την οριστική στροφή της Βρετανίας προς την Ευρώπη και την εγκατάλειψη σκανδιναβικών επιρροών. Το εργόχειρο, χειροτεχνημένο από αγγλίδες καλόγριες στο Κεντ, φυλασσόταν από τον 11ο αιώνα στο Αββαείο του Bayeux και αποτελεί θεμελιώδη πηγή για μια κοσμοϊστορική στροφή, και μια από τις δύο αξέχαστες χρονολογίες του βιβλίου των Sellar και Υeatman.
Το εργόχειρο εκτίθεται σήμερα στο Βρετανικό Μουσείο για όσο διάστημα γίνονται εργασίες αποκατάστασης στη μόνιμή του έδρα στη Νορμανδία. Ως αποτέλεσμα συγκεντρώνει πλήθη που αναμένονται να ξεπεράσουν την άλλη μεγάλη σε δημοφιλία έκθεση – του τάφου του Τουταγχαμών. Οι γάλλοι ιδιοκτήτες του (νόμιμοι συνεχιστές των νικητών) έχουν διαφυλάξει το προσωρινό της έκθεσης – προκειμένου το εργόχειρο να μην έχει την τύχη των Γλυπτών του Παρθενώνα…
Εξι σφραγίδες και άνω τελεία
Πρώτος οιωνός του τέλους, λοιπόν, η υπόμνηση του 1066. Τις ίδιες μέρες, λίγο παρακάτω στο Λονδίνο, ο γάτος Λάρι της Ντάουνινγκ Στριτ συναντά τον έβδομο κατά σειρά προϊστάμενό του πρωθυπουργό. O αριθμός επτά έχει βιβλικές αναφορές (θανάσιμα αμαρτήματα, πληγές του Φαραώ, κοκ), ενώ δεν έχει διαφύγει της προσοχής του γάτου ότι εκείνη η πρωθυπουργός που είχε τη μονιμότερη επίπτωση στα επιτόκια μακροχρόνιου δανεισμού του Δημοσίου ήταν η πλέον βραχύβια – η Λιζ Τρας, από την πτώση της οποίας τα 10ετή και 30ετή ομόλογα σπάνε ρεκόρ, «υψηλότερα ακόμη και από τα ελληνικά», και αρνούνται να πέσουν. Και όπως τους διδάξαμε εμείς, οι προειδοποιήσεις των αγορών ομολόγων είναι το σάλπισμα της εποχής. Ενός κακού (στα ομόλογα), μύρια έπονται. Από την άλλη πλευρά ο νέος πρωθυπουργός, άνθρωπος του Βορρά, αναλαμβάνει ρόλο οδοστρωτήρα του Τρίτου Δρόμου, μαζί και της κληρονομιάς της Θάτσερ.
Τρίτη σφραγίδα, είναι, σίγουρα, η ορμητική επιστροφή της αρρενωπότητας στις ένοπλες δυνάμεις και στους μαχητές τους. Ακολουθώντας το πνεύμα της εποχής, η ιδιότητα αυτή δεν μετράται με ανδραγαθίες, αλλά με βιοδείκτες και τεστ τεστοστερόνης. Ο υπουργός Πολέμου Χέγκσεθ πάει ένα βήμα παραπέρα από τους ομηρικούς ήρωες, αφού προβλέπει και την αναπλήρωση των επιπέδων αρρενωπότητας με δωρεάν ενέσιμα διαλύματα. Οι μαχήτριες, αντιθέτως, θα μετέχουν στο «Μαρ Α Λαγκο Λουκ» – με υπερτόνιση ζυγωματικών, χειλέων και όχι μόνο. Εξάλλου, οι παλιές Αμαζόνες δεν έκαναν και εκείνες αισθητικές επεμβάσεις (για τη διευκόλυνση της τοξοβολίας);
Τέταρτος οιωνός, η αναβίωση ιστορικών πολέμων. Αρχίζουμε με την Οδύσσεια και τις ομηρικές μάχες για την Ωραία Ελένη. Είναι δυνατόν ένα μυθολογικό, άρα μη υπαρκτό, πρόσωπο να έχει «πραγματικές» ιδιότητες, όπως το χρώμα του δέρματός της; Αλλά δεν είναι μόνο οι ομηρικές διαμάχες. Το 2026 αναβιώνουν οι Περσικοί πόλεμοι. Επίκεντρο και πάλι τα Στενά (η γέφυρα του Ξέρξη;), αλλά και αέναη διάρκεια, όπου οι αλλεπάλληλες εξαγγελίες νίκης οδηγούν στην επανέναρξη εχθροπραξιών. Αναζητείται Αλέξανδρος μετά τον Οδυσσέα.
Πέμπτος οιωνός, η αυτονόμηση της τεχνητής νοημοσύνης. Κατακαλόκαιρο η Open AI ανακοίνωσε ότι το πρόγραμμά της αυτονομήθηκε κατά τη διάρκεια δοκιμαστικών τεστ (που υποτίθεται γίνονταν απόλυτα περιχαρακωμένα) και δραπέτευσε προκειμένου να χακάρει επιθετικά τα συστήματα ανυποψίαστης εταιρείας. Ο ορίτζιναλ Τάλως, αντιθέτως, ποτέ δεν παρέβη την εντολή του να προφυλάσσει περιπολώντας την Κρήτη. Ακόμη και σήμερα τον βλέπουμε ανοικτά των Χανίων.
Εκτος, δεν είναι παρά η απροκάλυπτη επιστροφή αυλών και αυλικών που παρακάμπτουν δομές, διαδικασίες και ανατρέπουν αυτό που κάποιοι νόμιζαν ότι είχε κατοχυρωθεί – τη διακυβέρνηση βάσει απρόσωπων κανόνων αλλά και την διαχείριση της σύγκρουσης συμφερόντων. Ενώ ο πρόεδρος Τρούμαν είχε αρνηθεί κάθε πληρωμή πλην μιας σύνταξης, η σημερινή εξουσία στις ΗΠΑ μετρά τα προσωπικά και οικογενειακά κέρδη σε δισεκατομμύρια, ενώ λίγοι αυλικοί υποκαθιστούν εκατοντάδες διπλωμάτες του Στέιτ Ντιπάρτμεντ. Αντί να προσφερθεί βοήθεια στην πυρόσβεση σε δασικές πυρκαγιές, απειλήθηκε επιβολή επιπλέον δασμών.
Εξι σφραγίδες, λοιπόν, και χωρίς να μετρήσουμε την πανδημία (που ευτυχώς ξεχάστηκε). Η έβδομη δεν έχει ανοίξει ακόμη. Εξάλλου, αυτό είναι και το κεντρικό μήνυμα, ότι ίσως επίκειται το άνοιγμά της, αλλά δεν είμαστε σίγουροι – ούτε εμείς, ούτε ο αινιγματικός ιππότης που μας εκπροσωπεί. Είναι αλήθεια, βεβαίως, ότι μόλις τώρα μπήκε ο Αύγουστος και υπολείπονται πέντε μήνες, για να μην αναφέρουμε τις διακοπές. Τα πανηγύρια του καλοκαιριού βάζουν μια άνω τελεία – όχι ακριβώς το τέλος της Εβδομης Σφραγίδας.
Η αλήθεια είναι ότι η επικαιρότητα συνεχίζει το βιολί της. Μήπως είναι το Μουντιάλ με τις παρεμβάσεις, τα διαλείμματα ενυδάτωσης και τα κακόγουστα show; Μήπως είναι η ατομική βιομηχανία στη Σαουδική Αραβία; Η νιοστή επιβολή δασμών; Συνομιλίες για το Κυπριακό; Νομπέλ Ειρήνης για όσους ξεκινούν πολέμους (προκειμένου να τους σταματήσουν μετά); Μήπως, καινούργια Αρπαγή της Ευρώπης – με αυτονόμηση ή κάποιας μορφής επαναπατρισμό;
Εχουμε καιρό. Για την ώρα, ο χορός της Ιστορίας συνεχίζεται – ως θερινή επιθεώρηση και ευτυχώς όχι ως Danse Macabre.