Περισσότερο ως μια ανήσυχη κι επίπονη παρουσία που ζητά ν’ ακουστεί ξανά κι όχι ως ένας ακόμη λογοτεχνικός ήρωας επιστρέφει ο Αμλετ στην παράσταση «Αμλετ (machine)» που ανεβαίνει στο Θέατρο Πορεία. Η Σοφία Αντωνίου φέρνει σε δημιουργική σύγκρουση τον σαιξπηρικό κόσμο με τη ριζοσπαστική γραφή του Χάινερ Μίλερ, μετατρέποντας τη σκηνή σε τόπο έρευνας, μνήμης και αναμέτρησης. Η σκηνοθέτρια προσεγγίζει τον Αμλετ ως ένα ανοιχτό πεδίο μάχης, ένα σώμα κειμένων, εικόνων και φωνών που διαρκώς μετασχηματίζονται. Για όλα αυτά η Σοφία Αντωνίου μίλησε στο «Νσυν».
Πώς προσεγγίζετε τον Αμλετ;
Ο Χάρολντ Μπλουμ λέει ότι ο Αμλετ είναι σαν να είναι παγιδευμένος μέσα σε ένα θεατρικό έργο, αναγκασμένος να παίζει. Αυτή η σκέψη με ακολουθεί. Ο δικός μας Αμλετ είναι ένας σκηνοθέτης που παίζει τον εαυτό του μέσα στην ίδια του τη ζωή. Σαν να είναι καταδικασμένος να επαναλαμβάνει κάθε βράδυ την ίδια παράσταση, για να μην ξεχαστεί.
Εχει ανάγκη να καταλάβει τι συμβαίνει, ίσως και να αλλάξει την ιστορία – αλλά η ιστορία είναι ήδη γραμμένη. Ο Αμλετ πρέπει να πεθάνει. Η μηχανή πρέπει να συνεχίσει να λειτουργεί. Το ερώτημα είναι: μπορείς να δραπετεύσεις από αυτή τη μηχανή; Δεν μπορείς να τα παρατήσεις – αυτό είναι βέβαιο. Την ίδια στιγμή, ο Αμλετ δεν είναι κάτι που απλώς προσεγγίζεις. Είναι η ίδια η συνείδηση. Είναι κάτι που υπερβαίνει ακόμη και τον ίδιο τον συγγραφέα του, κάτι που δεν μπορεί ποτέ να χωρέσει πλήρως μέσα σε μία παράσταση. Κάτι μέσα του είναι προορισμένο να μην υποτάσσεται. Αντιτάσσει το πνεύμα απέναντι σε έναν κόσμο διεφθαρμένο, σε μια πραγματικότητα που τον πιέζει να προσαρμοστεί. Ο Αμλετ δεν μπαίνει σε καλούπι, όπως λέει και ο Μπλουμ. Η δική μας αφήγηση προσεγγίζει τον Αμλετ όχι ως ρόλο, αλλά ως θέμα, ως δυνατότητα – ως τη δυνατότητα να γίνουμε όλοι Αμλετ.
Πώς βιώσατε τη συνύπαρξη του ήρωα του Σαίξπηρ και του Μίλερ μέσα στον ίδιο ρόλο;
Υπάρχει ένας ήρωας που στέκεται ανάμεσα σε δύο κόσμους. Από τη μία, ο Αμλετ του Σαίξπηρ: σε σύγκρουση με την πατρική εξουσία, με το χρέος, με την ελεύθερη βούληση· ένας άνθρωπος της σκέψης, της αναγεννησιακής ταυτότητας, που ακόμα πιστεύει ότι μπορεί να κατανοήσει και ίσως να αλλάξει τον κόσμο. Από την άλλη, ο Αμλετ του Μίλερ: ένας άνθρωπος που βλέπει τα πράγματα αφού έχουν ήδη τελειώσει. Ο κόσμος έχει καταστραφεί, και εκείνος αρνείται να συνεχίσει να παίζει τον ρόλο του Αμλετ. Ο δικός μας Αμλετ ακροβατεί ανάμεσα σε αυτές τις δύο καταστάσεις. Και αυτό το «ανάμεσα» είναι, νομίζω, ο σημερινός άνθρωπος. Ο εξελιγμένος άνθρωπος που έχει το βάρος – ή την «κατάρα» – να γνωρίζει. Να βλέπει την αλήθεια, να καταλαβαίνει τις συνέπειες, και παρ’ όλα αυτά να καλείται να συνεχίσει.
Πιστεύετε ότι ο Αμλετ λειτουργεί σήμερα περισσότερο ως καθρέφτης ή ως προειδοποίηση;
Ο καθρέφτης είναι ταυτόχρονα και προειδοποίηση. Αν κοιτάξουμε πραγματικά μέσα του – αν δούμε τι συμβαίνει μέσα μας – τότε ερχόμαστε αντιμέτωποι με όλα όσα κουβαλάμε: τα τραύματα, τα βάρη, τα χρέη, τα μίση που κληρονομούμε, τα δόγματα, τις σκονισμένες ιδεολογίες. Και τότε γίνεται φανερό ότι τίποτα από όλα αυτά δεν είναι αυτό που πραγματικά είμαστε. Χρειάζεται να επανεπινοήσουμε τους εαυτούς μας και να σταθούμε με κριτική σκέψη απέναντι στο παρελθόν, απέναντι σε αυτούς τους αυτοματισμούς και τις συνήθειες που μας δίνονται έτοιμες και συχνά τις αποδεχόμαστε χωρίς δεύτερη σκέψη. Οι επόμενες γενιές ίσως πιστεύουν ότι αυτός είναι ο κόσμος, ότι αυτό είναι το κανονικό. Οφείλουμε να αντισταθούμε σε αυτή την αδράνεια, όσο δύσκολο κι αν είναι. Ο Αμλετ αντιστέκεται σε αυτή τη συνθήκη. Είναι ο διαφορετικός, ο παράξενος, ο «τρελός» – αυτός που αρνείται να προσαρμοστεί σε μια πραγματικότητα που μοιάζει να έχει ήδη αποφασιστεί για εκείνον. Και ίσως, σε έναν κόσμο που επαναλαμβάνει τα ίδια μοτίβα, ας τολμήσουμε να γίνουμε όλοι «τρελοί», χειρότερα δεν θα γίνουν τα πράγματα.
Η παράσταση μιλά για έναν άνθρωπο που προσπαθεί να υπάρξει μέσα σε έναν κόσμο που διαλύεται. Ποια είναι η δική σας εμπειρία αυτού του κόσμου σήμερα;
Ζούμε σε ένα σήμερα κατακερματισμένο. Το νόημα μοιάζει να έχει διαλυθεί, να αποδομείται συνεχώς, και βρισκόμαστε όλο και πιο συχνά αντιμέτωποι με το ερώτημα: τι είναι αλήθεια και τι ψέμα; Οσο εξελίσσεται ο άνθρωπος, τόσο μεγαλώνουν και οι προκλήσεις – και ίσως γίνεται ένα όλο και πιο επικίνδυνο ον. Ταυτόχρονα, πιστεύω ότι τα πράγματα αλλάζουν και προς το καλύτερο. Η διαφορά είναι ότι πια δεν έχουμε δικαιολογία. Γνωρίζουμε την ιστορία, γνωρίζουμε τους κινδύνους, γνωρίζουμε τις συνέπειες – κι όμως μοιάζει σαν να ξεκινάμε κάθε φορά από την αρχή, επαναλαμβάνοντας τα ίδια λάθη. Εγώ είμαι ένας άνθρωπος που προσπαθεί να καταλάβει την ανθρώπινη φύση και, μέσα από την τέχνη, να μιλήσει γι’ αυτήν. Δεν έχω απαντήσεις. Δεν ξέρω τι πρέπει να γίνει για να αλλάξει ο κόσμος. Αυτό που ξέρω είναι ότι θέλω να αλλάξει. Και ίσως, όπως λένε και οι ρομαντικοί φιλόσοφοι, η ουτοπία – ή η επανάσταση – ξεκινά από αυτή την ίδια την επιθυμία. Από την ανάγκη να τη φανταστούμε.