Πολαρόιντ από τη Μακρόνησο

Στη Μακρόνησο, το ακατοίκητο ξερονήσι, ανοιχτά της Αττικής, απέναντι από το Λαύριο, που λειτούργησε συγχρόνως ως τόπος εξορίας και εγκλεισμού από το 1947 έως το 1974, βρεθήκαμε το πρωί της Κυριακής 11 Οκτωβρίου στο πλαίσιο της τριπλής δράσης των Αρχείων Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (ΑΣΚΙ).

Η Μακρόνησος (όπως και η Γυάρος) είναι μοναδικές περιπτώσεις εντός του φαινομένου της εξορίας πολιτικών αντιφρονούντων στην ελληνική επικράτεια, καθώς συνδύαζαν τόσο την εξορία όσο και την καταστολή με εγκλεισμό σε στρατόπεδο, ενώ επίσης τα δύο ξερονήσια, με τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα των στρατοπέδων και των φυλακών, είναι οι ζωντανές υπομνήσεις αυτών των σκοτεινών σελίδων του ελληνικού κράτους, όπου άνθρωποι εξορίζονταν, φυλακίζονταν, βασανίζονταν και δολοφονούνταν λόγω του φρονήματός τους.

Οπως γράφαμε πρόσφατα («Τα ίχνη των εξορίστων στα ελληνικά νησιά», «ΤΑ ΝΕΑ Σαββατοκύριακο», 22-23/8/26): «Αλλοτε οργανωμένα σε στρατόπεδα, όπως της Μακρονήσου και της Γυάρου ή στις φυλακές της Κέρκυρας, της Αίγινας και της Ακροναυπλίας, κι άλλοτε απλώς εναποθέτοντας ανθρώπους και αφήνοντάς τους στη μοίρα τους σε νησιά, κυρίως της λεγόμενης άγονης γραμμής, το ελληνικό κράτος έστειλε χιλιάδες ανθρώπους εξόριστους στα δυσπρόσιτα τότε ελληνικά νησιά». Ο ακριβής αριθμός τους δεν μπορεί να υπολογιστεί.

Σε αντίθεση με τα άλλοτε δυσπρόσιτα και ακριτικά μεν, κατοικημένα δε νησιά του Αιγαίου, τα περισσότερα από τα οποία ανθούν πια ως τουριστικοί προορισμοί και το τοπίο τους (ως απόρροια του περάσματος του χρόνου και της ανάπτυξης) δύσκολα μαρτυρά το πέρασμα των εξορίστων από αυτά, η Μακρόνησος αποτελεί εξαίρεση. Είναι ολόκληρη ένας ιστορικός τόπος μαρτυρίου, ένα μνημείο.

Χίλια άτομα

Η συμμετοχή του κόσμου στην κυριακάτικη επίσκεψη των ΑΣΚΙ στη Μακρόνησο ήταν εντυπωσιακή. Χίλια άτομα απέπλευσαν με δύο δρομολόγια από το Λαύριο για το λιμάνι του Α’ Τάγματος Μακρονήσου, το σημείο από το οποίο γινόταν η διακίνηση τόσο των εξορίστων όσο και των εφοδίων για τα στρατόπεδα του νησιού (έξι μονάδες λειτούργησαν στο νησί).

Ο ιστορικός περίπατος, μετά την εισαγωγή από τον Βαγγέλη Καραμανωλάκη (πρόεδρος ΔΣ ΑΣΚΙ) και την Ελένη Κυραμαργιού (ερευνήτρια ΕΙΕ, μέλος ΑΣΚΙ), επικεντρώθηκε σε χώρους του Α’ Τάγματος Σκαπανέων (μετέπειτα Α’ Ειδικόν Τάγμα Οπλιτών – Α’ ΕΤΟ), του επονομαζόμενου και «κόκκινου τάγματος», καθώς αποτελούνταν από στρατιώτες που αρνούνταν να υπογράψουν δήλωση αποκήρυξης του κομμουνισμού. Ξεναγοί ήταν οι Πολυμέρης Βόγλης (καθηγητής Παν. Θεσσαλίας), Χριστίνα Κονιάλη (διδάκτωρ ΕΚΠΑ), Στρατής Μπουρνάζος (ιστορικός), Σίσσυ Τσαβδάρα (υπ. διδάκτωρ Πάντειου Πανεπιστημίου).

Η περιήγηση συνεχίστηκε με στάσεις στο υπαίθριο θέατρο του Α’ Τάγματος, ένα εντυπωσιακό υπαίθριο θέατρο όπου λάμβαναν χώρα θεατρικές παραστάσεις και προπαγανδιστικές εκδηλώσεις, στο κτίριο των αρτοκλιβάνων, όπου ψηνόταν το ψωμί, στην επιβλητική εκκλησία του Αγίου Αντωνίου, η οποία σχεδιάστηκε από τον εξόριστο αρχιτέκτονα Ηλία Σκρουμπέλο, και ολοκληρώθηκε με σταθμό στο μνημείο του μακρονησιώτη αγωνιστή, ένα γλυπτό του 2002 από τον αρχιτέκτονα και γλύπτη Γρηγόρη Ριζόπουλο.

Οι ξεναγοί του δικού μας γκρουπ (τα χίλια άτομα χωρίστηκαν σε δύο ομάδες) ήταν ο Στρατής Μπουρνάζος και η Χριστίνα Κονιάλη, που με εντυπωσιακές βιβλιογραφικές πηγές, εκλεκτική επιλογή αποσπασμάτων από μαρτυρίες επιζώντων και πολλή παραστατικότητα έδιναν την εικόνα τόσο για την ιστορία του εκτοπισμού στη Μακρόνησο, για την καθημερινότητα των εγκλείστων, όσο και για καταγεγραμμένα κομβικά περιστατικά από τη λειτουργία του στρατοπέδου, όσο λειτούργησε.

Ένα από αυτά ήταν η μαζική σφαγή της 29ης Φεβρουαρίου – 1ης Μαρτίου 1948, όπου δολοφονήθηκαν δεκάδες αριστεροί οπλίτες. Εντυπωσιακή δουλειά έχουν κάνει τα ΑΣΚΙ στο Ψηφιακό Μουσείο Μακρονήσου, το οποίο κανείς μπορεί να περιηγηθεί στο www.makronissos.org.

Πλήρης εγκατάλειψη

Αν κάτι έμεινε από την περιήγηση στον μαρτυρικό τόπο της Μακρονήσου, εκτός από τις συγκλονιστικές πληροφορίες που μας μετέδωσε η ξενάγηση και τις εικόνες που μπορέσαμε να πλάσουμε νοητά στο μυαλό κοιτώντας τα έρημα κτίρια, είναι η πλήρης εγκατάλειψη που επιδεικνύει το ελληνικό κράτος απέναντι σε αυτό το μνημείο. Παρότι έχει κηρυχθεί ιστορικός τόπος το 1989 και αρχαιολογικός το 2019, τα κτίρια καταρρέουν, είναι επικίνδυνα και μαζί με τους σοβάδες και τις σιδερόβεργες καταρρέει και ένα σημαντικό μνημείο της νεότερης ιστορίας. Η εγκατάλειψη μαρτυρά την πλήρη αδιαφορία των αρμοδίων να διασωθεί αυτή η – ζωντανή ακόμα – υπόμνηση του πώς φερόταν το κράτος σε όσους πολίτες του θεωρούσε εχθρούς του.

Τα άλλα δύο σκέλη της τριμερούς δράσης των ΑΣΚΙ περιλαμβάνουν το διαδικτυακό σεμινάριο «Η Μακρόνησος στο ιστορικό της πλαίσιο: εξορία, “αναμόρφωση” και καταστολή», με εισηγητές τον Πολυμέρη Βόγλη, τον Στρατή Μπουρνάζο και την Αννα Παπαέτη (που έλαβε χώρα στις 7/10), και τη διαδικτυακή συνάντηση με συζήτηση γύρω από τη χθεσινή επίσκεψη (θα διεξαχθεί στις 14/10), με συζητήτριες τις Χριστίνα Κονιάλη, Δήμητρα Λαμπροπούλου και Σίσσυ Τσαβδάρα.