Παρατηρώντας τον Παρθενώνα, ένας μαθηματικός ανατρέπει μια από τις πιο διαδεδομένες ιστορικές αντιλήψεις για το εμβληματικό μνημείο της Αθήνας, σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη που βασίζεται στη μελέτη οπτικών ψευδαισθήσεων.
Για περισσότερα από 2.000 χρόνια, ο Παρθενώνας στην Ακρόπολη έχει προκαλέσει τον θαυμασμό μελετητών, οι οποίοι εξυμνούν τους αρχιτέκτονές του για τη χρήση γεωμετρίας και τις λεπτές καμπύλες του. Αυτές οι καμπύλες θεωρούνται πως διορθώνουν οπτικές ψευδαισθήσεις που θα αλλοίωναν τις ευθείες γραμμές του ναού.
Ωστόσο, μετά από εκτενή μελέτη και μαθηματική μοντελοποίηση, ο καθηγητής Alain Goriely του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης καταλήγει σε ένα διαφορετικό συμπέρασμα. Οι οπτικές ψευδαισθήσεις που υποτίθεται πως διορθώνουν οι καμπύλες είναι είτε ανύπαρκτες είτε πρακτικά ανεπαίσθητες. Με άλλα λόγια, οι ίδιες οι ψευδαισθήσεις αποτελούν ψευδαίσθηση.
Στη μελέτη του, ο Goriely εντοπίζει την απαρχή του μύθου στον Ρωμαίο αρχιτέκτονα και μηχανικό Βιτρούβιο τον 1ο αιώνα, ο οποίος έγραψε για τον Παρθενώνα περίπου 400 χρόνια μετά την κατασκευή του. Η αφήγησή του ενσωματώθηκε σε αρχιτεκτονικά εγχειρίδια και καθιερώθηκε ως γεγονός, ενώ ακόμη και σύγχρονα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης αναπαράγουν την ιστορία. «Ίσως είναι ο παλαιότερος μύθος που διαθέτουμε, εκτός της θρησκείας», σημειώνει ο Goriely.
Ένα από τα συχνά επιχειρήματα που αμφισβητεί ο μαθηματικός αφορά τη βάση του Παρθενώνα ή στυλοβάτη. Οι μετρήσεις δείχνουν ότι οι πλευρές της βάσης δεν είναι οριζόντιες αλλά σχηματίζουν ελαφριά καμπύλη, με ανύψωση 6 εκατοστών στο κέντρο. Σύμφωνα με τον Βιτρούβιο, αυτό διορθώνει μια ψευδαίσθηση που θα έκανε τη βάση να φαίνεται να βουλιάζει στη μέση.
Το φαινόμενο αυτό έχει αποδοθεί σε δύο προτεινόμενα οπτικά τρικ. Το πρώτο υποστηρίζει ότι οι μακριές οριζόντιες γραμμές φαίνονται να βουλιάζουν στο κέντρο, όμως ο Goriely δεν βρήκε αποδείξεις για κάτι τέτοιο.
Το δεύτερο αποδίδει την ψευδαίσθηση στις μαρμάρινες κολόνες του Παρθενώνα, βασισμένο στην ψευδαίσθηση Hering, όπου παράλληλες γραμμές σε δισδιάστατο επίπεδο φαίνονται κυρτές όταν διασταυρώνονται με άλλες γραμμές. Ωστόσο, η ψευδαίσθηση είναι ισχυρότερη όταν οι διασταυρούμενες γραμμές σχηματίζουν οξείες γωνίες, ενώ οι κολόνες του Παρθενώνα είναι κάθετες και δεν υπάρχει απόδειξη ότι το φαινόμενο ισχύει σε τρεις διαστάσεις, όπως επισημαίνει ο Goriely.
Μία ακόμη άποψη θέλει τις διογκώσεις στις κολόνες – την καμπυλότητα γνωστή ως εντασία – να διορθώνουν μια οπτική ψευδαίσθηση που θα έκανε τις κολόνες να φαίνονται πολύ λεπτές στο μέσο τους. Και εδώ, ο Goriely δεν βρήκε στοιχεία που να στηρίζουν αυτήν την ψευδαίσθηση, ενώ η διόγκωση των κιόνων φτάνει μόλις τα 18 χιλιοστά, κάτι που δύσκολα γίνεται αντιληπτό από συνηθισμένες αποστάσεις.
Εναλλακτικές εξηγήσεις για τα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά
Ο Goriely, ο οποίος εξετάζει και απορρίπτει και άλλες θεωρούμενες «οπτικές διορθώσεις» στη μελέτη του, παραδέχεται ότι «παρασύρθηκε σε ένα λαβύρινθο» συγκεντρώνοντας όλα τα στοιχεία. Εκτιμά ότι οι αρχιτέκτονες του Παρθενώνα είχαν διαφορετικά κίνητρα για τα συγκεκριμένα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά.
Η καμπυλότητα της βάσης, για παράδειγμα, ενδέχεται να απέτρεπε τη δημιουργία λιμναζόντων νερών από τη βροχή, ενώ οι καμπύλες κολόνες ίσως να θεωρούνταν από τους αρχαίους Έλληνες πιο φυσικές και αισθητικά ευχάριστες, όπως αναφέρει στο περιοδικό Royal Society Open Science.
Παραμένει ασαφές γιατί ο μύθος διατηρήθηκε επί τόσους αιώνες. Ο Goriely υποθέτει ότι η αντίληψη περί της αρχαίας Ελλάδας ως εξαιρετικά ευφυούς και καινοτόμου πολιτισμού συνέβαλε στη διατήρησή του.
Αξιοσημείωτο είναι ότι ο Goriely κλείνει τη μελέτη του καλώντας τους αναγνώστες να αφήσουν το άρθρο και να κάνουν μια βόλτα στην πόλη: «Εμπιστευτείτε τα μάτια σας, αμφισβητήστε όσα βλέπετε και αποφασίστε μόνοι σας αν η θεωρία των οπτικών διορθώσεων ευσταθεί», γράφει.
Από την πλευρά του, ο Frank Salmon, καθηγητής ιστορίας της κλασικής αρχιτεκτονικής στο Πανεπιστήμιο του Cambridge, σημειώνει: «Ορισμένοι ειδικοί εδώ και καιρό αντιμετωπίζουν με επιφύλαξη τις εξηγήσεις του Βιτρούβιου, αναγνωρίζοντας τους κινδύνους που ενέχει η χρήση του ως ‘βίβλου’ για να ερμηνεύσουμε πρακτικές της ελληνικής αρχιτεκτονικής αιώνες πριν την εποχή του, αλλά και λόγω της απώλειας πολλών ελληνικών κειμένων που ο ίδιος ισχυρίζεται ότι είχε μελετήσει».
Πηγή: Guardian