Η εικόνα ενός μικρού παιδιού που τρώει, ταξιδεύει ή αποκοιμιέται κρατώντας ένα κινητό έχει γίνει τόσο συνηθισμένη ώστε σχεδόν έπαψε να προκαλεί εντύπωση.
Οι οθόνες λειτουργούν ως παιχνίδι, παρέα, μέσο εκπαίδευσης και, συχνά, ως ο πιο αποτελεσματικός τρόπος για να παραμείνει ένα παιδί ήσυχο.
Όταν, όμως, η χρήση τους γίνεται μόνιμη και αρχίζει να εκτοπίζει το παιχνίδι, τον ύπνο, τη σωματική δραστηριότητα και την ανθρώπινη επικοινωνία, η προσπάθεια περιορισμού τους μπορεί να μετατραπεί σε καθημερινή οικογενειακή σύγκρουση.
Oι ειδικοί προειδοποιούν ότι η μείωση του χρόνου χρήσης πρέπει να γίνεται προοδευτικά.
Η ξαφνική αφαίρεση μιας συσκευής από ένα παιδί που έχει οργανώσει μεγάλο μέρος της καθημερινότητάς του γύρω από αυτήν μπορεί να προκαλέσει έντονη αντίσταση, θυμό και άγχος.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το παιδί υφίσταται αναγκαστικά κάποια κλινικά αναγνωρισμένη μορφή «στέρησης» ούτε ότι κάθε έντονη αντίδραση αποτελεί απόδειξη εξάρτησης.
Συχνά αντιδρά επειδή χάνει απότομα μια ισχυρή πηγή ευχαρίστησης, επειδή διακόπτεται μια παγιωμένη συνήθεια ή επειδή δεν έχει μάθει άλλους τρόπους να διαχειρίζεται την πλήξη και τη συναισθηματική ένταση.
Οι ψηφιακές εφαρμογές προσφέρουν γρήγορες εναλλαγές εικόνας και ήχου, ζωηρά χρώματα, συνεχή κίνηση και άμεση επιβράβευση.
Μπροστά σε αυτή την ένταση, μια σχολική παράδοση, η ανάγνωση ενός βιβλίου ή ακόμη και ένα συμβατικό παιχνίδι μπορεί να φαίνονται αργά και μονότονα.
Το παιδί δεν χάνει απαραιτήτως την ικανότητα να απολαμβάνει αυτές τις δραστηριότητες, αλλά συνηθίζει σε ένα πολύ υψηλό επίπεδο εξωτερικής διέγερσης.
Το συνεχές σκρολάρισμα ενισχύει το φαινόμενο.
Οι πλατφόρμες δεν έχουν σαφές τέλος, όπως ένα κεφάλαιο βιβλίου ή ένα τηλεοπτικό επεισόδιο.
Κάθε κίνηση του δαχτύλου μπορεί να αποκαλύψει κάτι ενδιαφέρον, αστείο ή απροσδόκητο.
Η αβεβαιότητα της επόμενης ανταμοιβής κρατά τον χρήστη συνδεδεμένο και δυσκολεύει την εκούσια διακοπή.
Ο μηχανισμός συχνά περιγράφεται απλουστευτικά ως ένα συνεχές «κύμα ντοπαμίνης».
Στην πραγματικότητα, το σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου είναι πολύ πιο σύνθετο και η ντοπαμίνη δεν αποτελεί απλώς τη χημική ουσία της ευχαρίστησης.
Συνδέεται με την προσδοκία, την παρακίνηση και τη μάθηση.
Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι ο σχεδιασμός πολλών εφαρμογών ενθαρρύνει την επανάληψη της ίδιας συμπεριφοράς και παρατείνει τον χρόνο χρήσης.
Μελέτες έχουν συσχετίσει την πρώιμη και παρατεταμένη έκθεση σε οθόνες με δυσκολίες στην προσοχή, στη μνήμη εργασίας και στις λεγόμενες εκτελεστικές λειτουργίες, δηλαδή στις ικανότητες σχεδιασμού, αυτοελέγχου και μετάβασης από μία δραστηριότητα σε άλλη.
Η επιστημονική εικόνα, ωστόσο, απαιτεί προσοχή.
Η συσχέτιση δεν αποδεικνύει πάντοτε ότι η οθόνη αποτελεί τη μοναδική αιτία.
Ένα παιδί με προϋπάρχουσες δυσκολίες συγκέντρωσης μπορεί, για παράδειγμα, να έλκεται περισσότερο από τις ψηφιακές συσκευές.
Επιπλέον, δεν είναι όλες οι ώρες μπροστά σε μια οθόνη ίδιες.
Άλλο είναι ένα παιδί που συνομιλεί με συγγενείς, δημιουργεί μουσική ή παρακολουθεί εκπαιδευτικό περιεχόμενο μαζί με έναν γονέα και άλλο ένα παιδί που παραμένει μόνο του επί ώρες σε έναν ατελείωτο κύκλο σύντομων βίντεο.
Πρόσφατη μεγάλη ανασκόπηση έδειξε ότι το περιεχόμενο, η ηλικία του παιδιού, η παρουσία του γονέα και ο σκοπός της χρήσης έχουν σημασία εξίσου μεγάλη με τη συνολική διάρκειά της.
Τα ανησυχητικά σημάδια εμφανίζονται όταν η οθόνη αρχίζει να οργανώνει ολόκληρη την καθημερινότητα.
Η έντονη ευερεθιστότητα κάθε φορά που τίθεται ένα όριο, η απώλεια ενδιαφέροντος για άλλες δραστηριότητες, η κοινωνική απομόνωση, η χαμηλή ανοχή στη ματαίωση και η δυσκολία διαχείρισης των συναισθημάτων αποτελούν ενδείξεις ότι η οικογένεια πρέπει να παρέμβει.
Προβληματισμό προκαλεί επίσης η κρυφή χρήση τη νύχτα, η πτώση της σχολικής επίδοσης και η συστηματική θυσία του ύπνου.
Συστάσεις και πρακτικές λύσεις για τις οικογένειες
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας δεν συστήνει καθιστική χρήση οθόνης για βρέφη κάτω του ενός έτους.
Για τα παιδιά ενός έτους επίσης δεν συνιστάται, ενώ για τις ηλικίες δύο έως τεσσάρων ετών το όριο τοποθετείται στη μία ώρα ημερησίως, με τη μικρότερη έκθεση να θεωρείται προτιμότερη.
Για τα μεγαλύτερα παιδιά, η προσοχή μετακινείται περισσότερο στην ισορροπία: επαρκής ύπνος, καθημερινή κίνηση, σχολικές υποχρεώσεις, κοινωνικές σχέσεις και χρόνος χωρίς ψηφιακές παρεμβολές.
Η αλλαγή, σύμφωνα με τους ειδικούς, δεν πρέπει να αρχίζει από την τιμωρία αλλά από ένα εφαρμόσιμο οικογενειακό σχέδιο.
Οι γονείς μπορούν να μειώνουν σταδιακά τον χρόνο χρήσης, να προειδοποιούν εγκαίρως πριν από τη διακοπή και να καθορίζουν συγκεκριμένα σημεία της ημέρας χωρίς κινητά.
Το τραπέζι, οι κοινές οικογενειακές δραστηριότητες και το υπνοδωμάτιο πρέπει να προστατεύονται από τη συνεχή παρουσία ειδοποιήσεων.
Ιδιαίτερη σημασία έχει το κινητό να μη βρίσκεται δίπλα στο παιδί κατά τη διάρκεια της νύχτας.
Το περιεχόμενο και οι ειδοποιήσεις καθυστερούν τον ύπνο, ενώ το φως και η συναισθηματική διέγερση μπορούν να δυσκολέψουν τη χαλάρωση.
Η συσκευή μπορεί να φορτίζεται σε κοινόχρηστο χώρο, ώστε ο κανόνας να είναι σαφής και σταθερός.
Κανένα όριο, όμως, δεν θα λειτουργήσει εάν το κενό που αφήνει η οθόνη δεν γεμίσει με κάτι πραγματικά ελκυστικό.
Το παιδί χρειάζεται παιχνίδι, άθληση, βόλτες, μουσική, παρέες και χρόνο με τους γονείς.
Δεν αρκεί η εντολή «κλείσε το κινητό» όταν η εναλλακτική είναι να παραμείνει μόνο και να βαριέται.
Το δυσκολότερο βήμα αφορά τους ενηλίκους.
Ένας γονέας που κοιτάζει διαρκώς το τηλέφωνό του δύσκολα μπορεί να πείσει ένα παιδί ότι οι οθόνες πρέπει να περιοριστούν.
Οι κανόνες οφείλουν να αφορούν όλη την οικογένεια.
Η προσοχή δεν διδάσκεται μόνο με απαγορεύσεις· καλλιεργείται μέσα από το παράδειγμα.
Στόχος δεν είναι η εξορία της τεχνολογίας από την παιδική ηλικία.
Είναι να πάψει η τεχνολογία να καταλαμβάνει τον χώρο που χρειάζονται το σώμα, η φαντασία, η συζήτηση και το ελεύθερο παιχνίδι.
Η οθόνη μπορεί να αποτελεί εργαλείο. Δεν πρέπει να γίνει το μοναδικό παράθυρο από το οποίο ένα παιδί μαθαίνει να βλέπει τον κόσμο.