«Πρωτοφανές» και «παράδοξο» θα ήταν ικανά επίθετα, για να περιγράψουν αυτό που συνέβη την περασμένη Κυριακή στον αρχαιολογικό χώρο του Δίου, στη συναυλία-αφιέρωμα στα τραγούδια του Νίκου Γκάτσου, με ερμηνευτή τον Μανώλη Μητσιά.
Το γεγονός, δηλαδή, ότι ο σπουδαίος ερμηνευτής μας, Μανώλης Μητσιάς, αναγκάστηκε να απαγγείλει – και όχι να τραγουδήσει – τους στίχους από το κομμάτι που ο ίδιος έχει σφραγίσει 50 χρόνια με τη φωνή του, ο «Γιάννης ο φονιάς».
Τα βίντεο που κατέκλυσαν το Διαδίκτυο μιλούν από μόνα τους, έτσι κι αλλιώς. Γι’ αυτό και τα επίθετα της αρχής θα ήταν μάλλον ευφημισμός γι’ αυτό που συνέβη. Οπως είπε ο ίδιος ο Μ. Μητσιάς στους ακροατές της συναυλίας: «Είναι πρώτη φορά από το 1977 που αυτό το τραγούδι, το οποίο γράφτηκε για μένα από τον Γκάτσο και τον Μάνο Χατζιδάκι, δεν το τραγουδάω, το απαγγέλλω».
Το περιστατικό στο Φεστιβάλ Ολύμπου στο Δίον, όπου ο «Γιάννης ο Φονιάς» και ο «Τσάμικος» στερήθηκαν τις νότες τους ύστερα από απαγόρευση των διαχειριστών της κληρονομιάς του Μάνου Χατζιδάκι, προκάλεσε την εύλογη απορία και ανησυχία του κοινού. Πίσω, όμως, από τις κραυγές για «αίσχος», κρύβεται ένα παρασκήνιο. Η Αγαθή Δημητρούκα, σύντροφος του Νίκου Γκάτσου και θεματοφύλακας του έργου του, αποκαλύπτει τους λόγους αυτής της ιδιότυπης «σιωπής» – μιας στάσης που δεν ήταν προϊόν αδυναμίας, αλλά μια ευφυής, συμβολική και απόλυτα συνειδητή καλλιτεχνική πρωτοβουλία.
Μιλώντας στα «ΝΕΑ» αποκαλύπτει τις νομικές αυθαιρεσίες, τα παιχνίδια εξουσίας γύρω από το έργο του Ν. Γκάτσου και τους λόγους που η ίδια και ο Μ. Μητσιάς επέλεξαν τη συμβολική διαμαρτυρία αντί της μετωπικής σύγκρουσης. Η ποιήτρια, μεταφράστρια και κληρονόμος του Νίκου Γκάτσου καταγγέλλει «παιχνίδια εντυπώσεων» και ξεκαθαρίζει ότι η απαγόρευση δεν εδράζεται σε κανένα νομικό πάτημα, καθώς ο στιχουργός διαθέτει ακριβώς τα ίδια δικαιώματα με τον συνθέτη.
Η άδεια και η γραβάτα
«Είναι αυθαίρετα αυτά τα πράγματα. Δεν βασίζονται σε νόμους πνευματικής ιδιοκτησίας. Στο τραγούδι οι εξουσίες είναι ίσες, η δύναμη και τα δικαιώματα είναι ίσα με τον συνθέτη». Παράλληλα, διευκρινίζει πως η άδεια που ζητείται στις συναυλίες αφορά αποκλειστικά το όνομα του συνθέτη και όχι την εκτέλεση των ίδιων των τραγουδιών: «Η άδεια χρειάζεται, όταν κάνουμε ένα αφιέρωμα και χρησιμοποιούμε το όνομα π.χ. “Τραγούδια του Μάνου Χατζιδάκι”.
Στην προκειμένη περίπτωση, στο Δίον, υπό τον τίτλο “Τα καλοτάξιδα τραγούδια του Νίκου Γκάτσου”, ο Μανώλης Μητσιάς και η Αλεξάνδρα Γκράβας θα μπορούσαν να έχουν αγνοήσει την απαγόρευση». Ωστόσο, η ίδια ενημέρωσε τους θεατές διαβάζοντας το ηλεκτρονικό μήνυμα που είχε λάβει στις 3 Ιουλίου – φορώντας συμβολικά μία από τις 12 γραβάτες που είχε φέρει από το Παρίσι ο Χατζιδάκις, ως δώρο, στον Νίκο Γκάτσο. Μεταξύ άλλων επισήμανε: «Στο μήνυμα αναφερόταν μεταξύ άλλων ότι: “Οι λόγοι έχουν να κάνουν κυρίως με το γεγονός ότι το έτος 2026 έχει ανακηρυχθεί από το υπουργείο Πολιτισμού ως αφιερωματικό έτος για τον Μάνο Χατζιδάκι και στο πλαίσιο αυτό οι συναυλίες, οι παραστάσεις και γενικότερα οι εκδηλώσεις που θα πραγματοποιηθούν με τη δημόσια εκτέλεση μουσικών έργων του Μάνου Χατζιδάκι είναι απολύτως συγκεκριμένες και έχουν ήδη σχεδιαστεί και εγκριθεί αποκλειστικά από την ομάδα του κυρίου Γιώργου Χατζιδάκι”».
Σύμφωνα με την κ. Δημητρούκα, η στάση αυτή δεν πηγάζει απαραίτητα από τον ίδιο τον Γιώργο Χατζιδάκι, αλλά από το περιβάλλον και τους συνεργάτες του, οι οποίοι επιχειρούν να υποβαθμίσουν τη συμβολή του Νίκου Γκάτσου: «Υπάρχει μια ομάδα που θέλει τη μείωση της παρουσίας του έργου του Γκάτσου. Εγώ νομίζω ότι δεν πηγάζει αυτό από τον ίδιο τον Γιώργο Χατζιδάκι, αλλά από τους συνεργάτες του. Και είναι παγιδευμένος».
Νυχτερινά κέντρα και διαμαρτυρία
Αναφερόμενη στον ίδιο τον Μάνο Χατζιδάκι, υπενθυμίζει ότι ο μεγάλος συνθέτης ουδέποτε είχε θέσει τέτοια εμπόδια στους ερμηνευτές του: «Οταν ο Μανώλης τραγουδούσε τα τραγούδια, ακόμα και στα νυχτερινά κέντρα, δεν του το απαγόρευσε ποτέ ο Χατζιδάκις. Δεν μπορεί κανείς να απαγορεύσει. Τα τραγούδια είναι για να τραγουδιούνται. Για να δικαιολογήσουν την απαγόρευση, οι διαχειριστές επικαλέστηκαν το Ετος Μάνου Χατζιδάκι». Εδώ συμφωνεί και ο Μ. Μητσιάς, με τον οποίο επίσης επικοινωνήσαμε χθες: «Κανείς δεν μπορεί να διαχωρίσει την τέχνη του Γκάτσου από εκείνη του Χατζιδάκι, ειδικά σε αυτά τα τραγούδια. Δεν την καταλαβαίνω την απαγόρευση με εξώδικο και εδώ ταιριάζει η φράση που συνήθως λέμε ότι “κάποιοι θα σηκωθούν από τον τάφο”. Πιστεύω ότι και ο ίδιος ο Γιώργος Χατζιδάκις δεν έχει δώσει προσωπικά την απαγόρευση. Είναι πάντα κάποιοι παρατρεχάμενοι που πιέζουν τις καταστάσεις».
Στο κρίσιμο ερώτημα γιατί δεν αγνόησε την απαγόρευση – αφού νομικά είχε το δικαίωμα από την πλευρά του στιχουργού – η Αγάθη Δημητρούκα αποκαλύπτει πως η απόφαση ήταν συνειδητή: «Από την αρχή είχαμε πει ότι δεν θα κινηθούμε νομικά εναντίον της απαγόρευσης, γιατί καθυστερούμε. Επιλέξαμε την ηχηρή καλλιτεχνική πράξη: να κάνουμε τη συναυλία, για να αποδείξουμε ότι ο Γκάτσος μπορεί να υπάρξει χωρίς τη μουσική του Χατζιδάκι. Να στηριχτεί ένα πρόγραμμα και ο κόσμος να το ευχαριστηθεί έστω και χωρίς να ακούγεται η μουσική Χατζιδάκι». Με τον τρόπο αυτό η απαγγελία του Μ. Μητσιά στο Δίον δεν ήταν μια ήττα απέναντι στην απαγόρευση, αλλά μια συνειδητή πράξη διαμαρτυρίας. Αφενός προστάτευσε τους διοργανωτές από νομικές εμπλοκές, αφετέρου ανέδειξε την αυθαιρεσία των «διαχειριστών της μνήμης».
«Πόλεμοι» και νέα γενιά
Απευθυνθήκαμε σχετικά και σε έναν εκπρόσωπο της νεότερης γενιάς δημιουργών, που παίρνει συχνά θέση στους κατά καιρούς «πολέμους» του χώρου, τον Στάθη Δρογώση. «Το πώς διαχειρίζεται ένας κληρονόμος το έργο του ανθρώπου που κληρονόμησε το ορίζει σαφέστατα ο νόμος και το σεβόμαστε. Ομως, υπάρχουν περιπτώσεις συνδημιουργίας – στην περίπτωσή μας με τον Γκάτσο – όπου έχει προκύψει νομολογία: αν ένα τραγούδι ανήκει σε δύο ανθρώπους και ο ένας θέλει να παιχτεί, υπάρχουν αποφάσεις δικαστηρίων που το επιτρέπουν. Δεν γνωρίζω στη συγκεκριμένη περίπτωση τι ακριβώς ισχύει νομικά, αλλά θεωρώ ότι είναι υπερβολική αυτή η πράξη. Οταν επικαλείσαι, εξάλλου, το ηθικό δικαίωμα, υποτίθεται ότι το κάνεις για να προστατεύσεις το τραγούδι από μια κακή εκτέλεση. Στην περίπτωσή μας όμως αυτό δεν ισχύει, γιατί ο Μανώλης Μητσιάς είναι ο πρώτος διδάξας, ο αυθεντικός ερμηνευτής των τραγουδιών».