Η «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν, που έκανε το εμπορικότερο άνοιγμα ταινίας τα τελευταία 15 χρόνια στην Ελλάδα, εκτός από τις συζητήσεις για το σενάριο, τη σκηνοθεσία, τους ηθοποιούς κ.λπ., άνοιξε ξανά τη συζήτηση για την ιστορική αλήθεια των γεγονότων, τον σεβασμό στο oμηρικό έπος και γενικά στον αρχαιοελληνικό πολιτισμό.
Το απόγευμα της Δευτέρας 27/7, ο Πρωθυπουργός συνεχάρη τον Κρίστοφερ Νόλαν για την ταινία του κατά τη διάρκεια βιντεοκλήσης. Πριν από μερικές δεκαετίες, όμως, το ελληνικό κράτος κατσάδιαζε και λογόκρινε τις εταιρείες παραγωγής για τα ιστορικά τους ατοπήματα, έκανε διαβήματα στην UNESCO κι επέβαλε ειδικούς συμβούλους στο Χόλιγουντ για ταινίες που παρουσίαζαν θέματα αρχαιοελληνικής ιστορίας, με σκοπό να διαφυλάξει την ιστορική αλήθεια και το «ελληνικόν κύρος».
Προφανώς, δεν είναι η «Οδύσσεια» του Νόλαν η πρώτη φορά που ανοίγει η κουβέντα για το πώς παρουσιάζονται η αρχαία Ελλάδα και ιστορικά πρόσωπα στον κινηματογράφο που φτάνει σε όλο τον κόσμο. Συμβαίνει κάθε φορά που προβάλλονται τέτοιες ταινίες όπως οι «300», η «Τροία» κ.λπ. Μάλιστα, παλιότερα, οι αντιδράσεις ήταν ακόμα πιο έντονες και όχι μόνο από τους απλούς θεατές, που πολλές φορές γιούχαραν ή έφευγαν από τις αίθουσες.
Στην πλευρά όσων αντιδρούσαν, ήταν επίσημοι φορείς, υπουργοί, εμπορικοί σύλλογοι, σωματεία και οργανώσεις που έστελναν σωρηδόν επιστολές διαμαρτυρίας στο υπουργείο Τύπου ή σε όποιον άλλον ήταν αρμόδιος, με αίτημα ακόμα και την απαγόρευση της προβολής των ταινιών. Ευτυχώς για την ψυχική ισορροπία όλων αυτών δεν είχαν δει ακόμα τους Monthy Python να διοργανώνουν τον εξίσου κινηματογραφικά επικό αγώνα ποδοσφαίρου μεταξύ ελλήνων και γερμανών φιλοσόφων, που παραμένει ξεκαρδιστικός.
«Ταινίες χλαμύδας» και επιτροπή ελέγχου
Στις δεκαετίες του ’50 και του ’60, υπήρξε έκρηξη παραγωγής ταινιών με αρχαιοελληνικά και αρχαιορωμαϊκά θέματα. Ηταν οι ονομαζόμενες «ταινίες χλαμύδας», που παρήχθησαν μαζικά στην Αμερική, αλλά και στην Ιταλία.
Μία από αυτές τις ταινίες ήταν και ο «Τρωικός Πόλεμος» με τον πρωτότυπο τίτλο «Helen of Troy». Ηταν συμπαραγωγή της Warner Bros και των ιταλικών στούντιο Cinecitta, σε σκηνοθεσία του Ρόμπερτ Γουάιζ και σενάριο των Χιου Γκρέι και Τζον Τουίστ.
Τηλεγράφημα των Φίλων Θεάτρου-Μουσικής και Φιλόμουσων Βορείου Ελλάδος προς τον υπουργό Προεδρίας Κυβερνήσεως, με το οποίο διαμαρτύρονται για την παραποίηση του ομηρικού έπους από την ταινία «Τρωικός πόλεμος», Φεβρουάριος 1956
Η μουσική της ταινίας ήταν του Μαξ Στάινερ, ενώ στους πρωταγωνιστικούς ρόλους ήταν οι Ροσάνα Ποντεστά, Στάνλεϊ Μπέικερ, σερ Σέντρικ Χάρντγουικ και Ζακ Σερνά. Σε αυτήν την ταινία εμφανίστηκε η νεαρή Μπριζίτ Μπαρντό στην πρώτη της κινηματογραφική παραγωγή που γυρίστηκε εκτός Γαλλίας. Τα όσα προβλήθηκαν εκεί ξεσήκωσαν θύελλα αντιδράσεων στην Ελλάδα από κοινό, ιστορικούς, πολιτικούς, ακόμα και εμπορικούς συλλόγους.
Εκείνα τα χρόνια είχε στηθεί μία «ειδική» επιτροπή ελέγχου των κινηματογραφικών ταινιών, η οποία από τη μία έλεγχε τα σενάρια που έπρεπε να κατατεθούν για να λάβουν έγκριση και από την άλλη γνωμοδοτούσε για τις «εισαγόμενες» ταινίες. Ο ιστορικός και αρχειονόμος στην Κεντρική Υπηρεσία Γενικών Αρχείων του Κράτους, κ. Γιάννης Γκλαβίνας, σε σχετική επιστημονική δημοσίευσή του, με τον τίτλο «Δεν υπήρχε κάποια υπηρεσία του αρμοδίου υπουργείου να διέκρινε τας ασχημίας;» έχει αναφερθεί εκτενώς στο ανεπίσημο δίκτυο λογοκρισίας και στις παρεμβάσεις προληπτικής λογοκρισίας την περίοδο 1945-1973, (FILMICON: Journal of Greek Film Studies, τχ. 8, 9.23, σ. 45-62).
Αίτηση του Μιχάλη Κακογιάννη προς τη Γενική Διεύθυνση Τύπου του υπουργείου Προεδρίας Κυβερνήσεως για τη χορήγηση άδειας γυρισμάτων για το επισυναπτόμενο σενάριο της ταινίας «Ηλέκτρα», Οκτώβριος 1961
Ο σύμβουλος και η επιστολή
Του ζητήσαμε να μας πει τι είχε γίνει με την ταινία «Τρωικός Πόλεμος», που φαίνεται να πυροδότησε τον δημόσιο διάλογο για μεγάλο διάστημα, αλλά και για τον ορισμό συμβούλου σε εταιρείες παραγωγής του Χόλιγουντ, με σκοπό την προστασία της ελληνικής ιστορίας.
Σήμερα, θα το λέγαμε λογοκρισία. Ο κ. Γκλαβίνας αναφέρει: «Οι ταινίες που πραγματεύονταν θέματα της αρχαίας ελληνικής ιστορίας και μυθολογίας θεωρούνταν από τη Γενική Διεύθυνση Τύπου, εξαιρετικό μέσο προβολής της χώρας, αλλά απαιτούσαν ιδιαίτερη προσοχή για να μη διαφθαρεί – κατά τη Γενική Διεύθυνση – ο εθνικός πνευματικός μας θησαυρός.
Το 1956 προβλήθηκε στις ελληνικές αίθουσες η αμερικανική ταινία “Τρωϊκός Πόλεμος“, προκαλώντας αντιδράσεις για κακοποίηση του αρχαιοελληνικού πολιτισμού, με κορυφαία ένα άρθρο στην εφημερίδα “Το Βήμα” (11.2.1956) του ακαδημαϊκού και καθηγητή αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Σπυρίδωνα Μαρινάτου.
Εγγραφο του υπουργού Προεδρίας Κυβερνήσεως προς την Ελληνική Εθνική Επιτροπή για την UNESCO, σχετικά με τη διαμαρτυρία της Επιτροπής στον διεθνή οργανισμό για την κακοποίηση της ελληνικής Ιστορίας από την ταινία «Τρωικός πόλεμος», Φεβρουάριος 1956
Ο υπουργός Προεδρίας της Κυβερνήσεως Γεώργιος Ράλλης υιοθέτησε την πρόταση του Μαρινάτου για διαμαρτυρία της Ελλάδας στην UNESCO και η Ελληνική Εθνική Επιτροπή απευθύνθηκε στη γενική γραμματεία του διεθνούς οργανισμού, ζητώντας τη λήψη μέτρων για την προστασία αριστουργημάτων της παγκόσμιας διανόησης, αλλά ζητούσε και την αναζήτηση των υπευθύνων στον ελληνικό κρατικό μηχανισμό που χορήγησαν άδεια προβολής στην ταινία».
Στην επιστολή διαμαρτυρίας προς την UNESCO που σώζεται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους διαβάζουμε:
«[…] διά της υπό της ταινίας “THE HELEN OF TROY” γινομένης διαστροφής του πνεύματος της Ιλιάδος του Ομήρου επιφερόμενη ηθική ζημία εις τους νέους και τους ατελώς μορφωμένους θεατάς […]
Αποφασίζει
Να επισύρη επί του θέματος τούτου την προσοχή της γενικής γραμματείας της Ουνέσκο και να ζητήση όπως αυτή λάβη τα ενδεικνυόμενα μέτρα, ίνα αποφεύγηται η σύνθεσις ταινιών ιστορικών και πολιτιστικών μετά διαστροφών των γεγονότων ή του πνεύματος των δημιουργημάτων της παγκοσμίου λογοτεχνίας».
Ιστορική αλήθεια και «ανενδοίαστη επέμβαση»
Ο κ. Γκλαβίνας αναφέρει επίσης ότι, «για να αποφευχθούν παρόμοια ατοπήματα, που έθιγαν και το κύρος της επιτροπής ελέγχου κινηματογραφικών ταινιών, καλούνταν η Διεύθυνση Γραμμάτων, Θεάτρου και Κινηματογράφου του υπουργείου Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων, να γνωμοδοτήσει, ενώ φαίνεται ότι η Γενική Διεύθυνση Τύπου πέτυχε τον διορισμό συμβούλου σε κινηματογραφικές εταιρείες του Χόλιγουντ, όταν αυτές σκηνοθετούσαν ταινίες με θέματα της ελληνικής ιστορίας».
Ο ειδικός σύμβουλος θα ήταν υπεύθυνος για την τήρηση της ιστορικής αλήθειας και είχε δικαιοδοσία να παρέμβει στα σενάρια που έκρινε ότι υπάρχει παραποίηση των ιστορικών στοιχείων ή προσβολή του αρχαιοελληνικού πολιτισμού.
Χαρακτηριστικά σε ένα έγγραφο, σχετικό με την «Ηλέκτρα» του Κακογιάννη αναφέρεται: «[…] Επιτυχών τελικώς προ ετών τον διορισμόν του εν Λος Αντζελες διαμένοντος εγκριτίου Ελληνος κ. Ν. Καμπάνη, ως Συμβούλου παρά ταις Κινηματογραφικαίς Εταιρίαις του Χόλλυγουντ διά τας ταινίας τας απτόμενας Ιστορικών Ελληνικών θεμάτων με σκοπόν ακριβώς να αποσοβηθή η παραγωγή ταινιών ως “Ο Μέγας Αλέξανδρος”, “Ο Ηρακλής και αι αμαζόνες”, “Οδύσσεια” κ.λπ.».
Από την προληπτική λογοκρισία με έντονες αντιδράσεις πέρασε το 1961 και η «Ηλέκτρα» του Μιχάλη Κακογιάννη, ο οποίος έπρεπε να πάρει άδεια, για να ξεκινήσει τα γυρίσματα. Οι λογοκριτές δεν ήταν ιδιαίτερα ικανοποιημένοι από το σενάριο.
Ο κύριος Γκλαβίνας σημειώνει: «Από πλευράς Γενικής Διεύθυνσης Τύπου δεν εκφράστηκε κάποια αντίρρηση για τη χορήγηση άδειας. Ωστόσο, ο διευθυντής Γραμμάτων, Θεάτρου και Κινηματογράφου του υπουργείου Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων που κλήθηκε να γνωμοδοτήσει, ζήτησε από την επιτροπή να μην εγκρίνει το σενάριο του Κακογιάννη, ως ανενδοίαστη επέμβαση στο έργο του Ευριπίδη, εντελώς απαράδεκτη για έργο κλασικού συγγραφέα, ενώ πρότεινε να ζητηθεί η γνώμη της Ακαδημίας και των Πανεπιστημίων – κάτι που έγινε, χωρίς να έχει εντοπιστεί η απάντησή τους. Η ταινία πήρε άδεια προβολής, αλλά για τον ίδιο λόγο συνάντησε εμπόδια στη συμμετοχή της στο Φεστιβάλ των Καννών».