Υπάρχει δημοκρατία χωρίς εκλογές; Στην εποχή μας μπορεί να αποτελούν αναπόσπαστες μεταβλητές της ίδιας εξίσωσης. Ισχυε όμως το ίδιο και για τη μήτρα του δημοκρατικού πολιτεύματος, την Αθήνα;
Η απάντηση που δίνει η μεγαλύτερη διεθνής παραγωγή που έχει γυριστεί για την αθηναϊκή δημοκρατία – το ντοκιμαντέρ της Φλοράνς Τραν «Το λίκνο της δημοκρατίας» – δεν είναι εκείνη που θα περίμεναν οι περισσότεροι. Και αποκαλύπτεται στα 65 λεπτά που διαρκεί, διαλύοντας μύθους και εξηγώντας με απλό τρόπο τις συνθήκες που επέτρεψαν πριν από 2.500 χρόνια να μοιραστεί η εξουσία ισότιμα ανάμεσα σε όλους τους πολίτες.
«Η δημοκρατία, για τους αρχαίους δεν ορίζονταν από τις εκλογές. Θα γελούσαν μαζί μας, αν λέγαμε ότι είναι δημοκρατική η κοινωνία μας», λέει ο επί 30 χρόνια διευθυντής των ανασκαφών στην Αρχαία Αγορά, αρχαιολόγος Τζον Καμπ. Και ο ιστορικός Πολ Κάρτλετζ εξηγεί τον λόγο: «Οι εκλογές, σύμφωνα με τις ιδέες των δημοκρατών, οδηγούσαν στην ολιγαρχία, διότι ευνοούσε τους γνωστούς, που συνήθως ήταν πλούσιοι, πολιτικά δραστήριοι και ούτω καθεξής. Ο κλήρος αντιθέτως κάνει τη διαδικασία τυχαία και δεν ευνοεί ούτε αδικεί κανέναν λόγω γέννησης ή πλούτου».
Αρχαίες πηγές, ανασκαφικά ευρήματα και πειραματική αρχαιολογία βρίσκονται στο επίκεντρο της τρίγλωσσης παραγωγής (ελληνικά, αγγλικά, γαλλικά) που συνυπογράφουν οι YUZU Productions και Anemon Productions, με τη συμμετοχή της MagentaTV και του ΕΚΚΟΜΕΔ, όπου οι 12 συμμετέχοντες – ιστορικοί, αρχαιολόγοι και σπηλαιολόγοι, δεν θέτουν μόνο το ερώτημα τι ήταν η δημοκρατία, αλλά πώς λειτουργούσε στην πράξη, με ποιους μηχανισμούς, ποιους νόμους, αλλά και ποιες λύσεις επινόησε η πρώτη δημοκρατία για να προστατευθεί από την τυραννία, τον εμφύλιο πόλεμο και τη διαφθορά, ενώ από την αφήγηση δεν λείπουν και οι σκοτεινές σελίδες της.
Στην καρδιά της κλασικής Αθήνας
Η κάμερα δεν μπορεί παρά να εστιάσει στην Αρχαία Αγορά, εκεί όπου χτυπούσε η καρδιά της κλασικής Αθήνας των περίπου 400.000 κατοίκων, για να αποκαλυφθεί ο μείζονος σημασίας αρχαιολογικός χώρος.
Στις αρχές της δεκαετίας του 1930 χρειάστηκε να κατεδαφιστούν 120 στρέμματα κατοικιών και να μετεγκατασταθούν περισσότεροι από 5.000 άνθρωποι, ώστε το 1931 η αρχαιολογική σκαπάνη της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών να αρχίσει να φέρνει στο φως τα οικοδομήματα που συνδέονται με το δημοκρατικό πολίτευμα. Ηταν ουσιαστικά μια μεγάλη ανοιχτή πλατεία πολλαπλών χρήσεων όπου συνυπάρχουν η νομοθετική, η εκτελεστική και η δικαστική εξουσία.
Είναι ουσιαστικά ο τόπος όπου εφαρμόστηκε για πρώτη φορά δημοκρατία, και λειτούργησε για 200 χρόνια, σύμφωνα με τον Τζον Καμπ, ο οποίος στέκεται στην εγχάρακτη στήλη του 337 π.Χ. με έναν από τους σημαντικότερους νόμους της πόλης. «Λέει ότι αν κάποιος υψωθεί πάνω από τη δημοκρατία και μοιάζει με τύραννο, όποιος τον σκοτώσει δεν μπορεί να δικαστεί για ανθρωποκτονία», διαβάζει ο Καμπ. «Είναι μια σοβαρή προσπάθεια να ενθαρρυνθούν οι άνθρωποι να σκοτώσουν έναν τύραννο».
«Μήπως ο φόβος της τυραννίας βρίσκεται στη ρίζα της ίδιας της δημοκρατίας;» είναι το ερώτημα που τίθεται στο ντοκιμαντέρ. Μια πιθανή απάντηση έρχεται από την περιοχή του Φαλήρου, όπου το 2016, οι αρχαιολόγοι έκαναν μία ακόμα από τις πιο πολυσυζητημένες ανακαλύψεις: 79 σκελετούς ανδρών, θαμμένους σιδηροδέσμιους, θανατωμένους βίαια και τοποθετημένους σε τρεις παράλληλες τάφρους. Οι νεκροί αυτοί, όπως επισημαίνει η αρχαιολόγος Στέλλα Χρυσουλάκη, χρονολογούνται στο δεύτερο μισό του 7ου αιώνα π.Χ. Η ιστορική συνάφεια παραπέμπει στο Κυλώνειο Αγος, την αιματηρή καταστολή του πραξικοπήματος του Κύλωνα το 630 π.Χ., αποκαλύπτοντας την οξύτητα των εμφύλιων συγκρούσεων της εποχής. Ο φόβος επιβεβαιώθηκε το 560 π.Χ., όταν ο Πεισίστρατος επέβαλε τυραννίδα μισού αιώνα.
Λαϊκή κυριαρχία και ισότιμη συμμετοχή
Η μετάβαση στη λαϊκή κυριαρχία σφραγίστηκε το 514 π.Χ. με τη δολοφονία του τυράννου Ιππάρχου από τον Αρμόδιο και τον Αριστογείτονα, κοντά στο Λεωκόρειο, σημείο που ταυτοποιούν ο Τζον Καμπ και ο ιστορικός Βενσάν Αζουλέ. Η λατρεία των Τυραννοκτόνων στην Αγορά αποτέλεσε μία από τις πρώτες μορφές πολιτειακής λατρείας. Η καθοριστική τομή ήρθε το 508/7 π.Χ. με τις μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη, όπως αποκαλύπτει ο πάπυρος της «Αθηναίων Πολιτείας» του Αριστοτέλη που μελετά ο Πολ Κάρλιτζ. Ο Κλεισθένης διαίρεσε την Αττική σε τρεις ζώνες και δημιούργησε δέκα νέες φυλές, αναμειγνύοντας πολίτες από διαφορετικές περιοχές. Με αυτόν τον τρόπο διασπάστηκαν οι αριστοκρατικές φατρίες και εξασφαλίστηκε η ισότιμη συμμετοχή όλων.
Για την κατανόηση της μηχανής της κλήρωσης, η αρχαιολόγος Λιλιάν Λοπέζ Ραμπατέλ, ο αρχιτέκτονας Νικολά Μπρες και ο γλύπτης Παναγιώτης Ζεστανάκης ανακατασκευάζουν ένα μαρμάρινο κληρωτήριο. Η αναπαράσταση της κλήρωσης στη Στοά του Αττάλου πραγματοποιείται υπό την επίβλεψη της διευθύντριας της Γαλλικής Σχολής Αθηνών, Βερονίκ Σανκόφσκι, η οποία εξηγεί τον δημόσιο χαρακτήρα της μηχανής: «Η διαδικασία ήταν ορατή σε όλους, και αυτό εγγυάται ότι δεν θα υπάρξει νοθεία». Η Βερονίκ Σανκόφσκι καθοδηγεί τη διαδικασία όπου οι σκούροι και λευκοί κύβοι απέκλειαν ή επέλεγαν τις σειρές των πινακίων, εξασφαλίζοντας ότι η δικαιοσύνη αποδιδόταν από τυχαία επιλεγμένους ενόρκους.
Στην Αθήνα, περισσότερα από 1.200 αξιώματα πληρούνταν ετησίως με κλήρωση. Η λήψη αποφάσεων γινόταν στην Πνύκα, τον φυσικό χώρο της Εκκλησίας του Δήμου. Ο καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Δημήτρης Πλάντζος, μεταφέρει την εικόνα των χιλιάδων πολιτών που συγκεντρώνονταν από τα χαράματα, υπογραμμίζοντας: «Ισο δικαίωμα λόγου και ίση πρόσβαση στην εξουσία. Αυτό είναι το κύριο ζήτημα, το κύριο εγχείρημα της αθηναϊκής δημοκρατίας. Η Πνύκα σημαίνει την εξουσία του λαού, την εξουσία που δίνεται στον λαό, την εξουσία που ασκείται από τον λαό». Ο Δημήτρης Πλάντζος συμπληρώνει την ιστορική βαρύτητα της πολιτικής συνύπαρξης: «Ενας παλιός ιστορικός ονόμασε αυτή τη στιγμή την επινόηση της πολιτικής, γιατί εδώ οι άνθρωποι πρέπει να έρθουν μαζί και να αποφασίσουν να συνεργαστούν, ώστε η ζωή να γίνει καλύτερη για όλους».
Για την αποτροπή της χειραγώγησης, ο ρήτορας που πρότεινε έναν νόμο έφερε την προσωπική ευθύνη και κινδύνευε με εξοντωτικά πρόστιμα ή απώλεια πολιτικών δικαιωμάτων, αν το μέτρο αποδεικνυόταν επιζήμιο. Παράλληλα, ο οστρακισμός επέτρεπε τη δεκαετή απομάκρυνση όσων θεωρούνταν ύποπτοι για τυραννία, λειτουργώντας ως μέτρο εξασφάλισης του πολιτεύματος.
Οι γυναίκες, οι μέτοικοι και οι αμέτρητοι δούλοι
Η δημοκρατία συνδέθηκε άρρηκτα με τη ναυτική ισχύ και τις 200 τριήρεις που επανδρώνονταν από ελεύθερους πολίτες ανά φυλή, οδηγώντας στη θριαμβευτική νίκη της Σαλαμίνας το 480 π.Χ. Ωστόσο, το ντοκιμαντέρ δεν διστάζει να φωτίσει και τις σκοτεινές σελίδες της αθηναϊκής δημοκρατίας: τον αποκλεισμό των γυναικών, των μετοίκων και των αμέτρητων δούλων από τα πολιτικά δικαιώματα, καθώς και τη μετατροπή της δημοκρατίας σε αδίστακτη αυτοκρατορία.
Η Βερονίκ Σανκόφσκι αναλύει τον ρόλο της Δήλου, όπου φυλασσόταν το κοινό ταμείο της Συμμαχίας: «Η Δήλος είναι για την Αθήνα ένας κεντρικός χώρος, ένα κομβικό σημείο στο Αιγαίο… ένα τέλειο κέντρο έκφρασης της δύναμης, μια βιτρίνα της. Η Αθήνα χτίζει σταδιακά μια ιδεολογία της δημοκρατικής πόλης στην υπηρεσία του ιμπεριαλισμού, με φιλοδοξία να ελέγξει ολόκληρο το Αιγαίο». Η ίδια αναδεικνύει τις εγχάρακτες στήλες με τους οικονομικούς απολογισμούς του ιερού, ως το «μεγάλο άγνωστο μνημείο» της Δήλου, που αποτύπωνε τη δημοκρατική απαίτηση για δημόσια λογοδοσία.
Οταν το 454 π.Χ. το ταμείο μεταφέρθηκε στην Ακρόπολη, τα χρήματα των συμμάχων διοχετεύθηκαν, μεταξύ άλλων, στην ανέγερση του Παρθενώνα, που συμπυκνώνει έτσι τον αθηναϊκό ιμπεριαλισμό σε μάρμαρο, ενώ η υπερβολή και ο Πελοποννησιακός Πόλεμος οδήγησαν στην ήττα του 404 π.Χ. και την κατάλυση του πολιτεύματος από τους Τριάκοντα Τυράννους.
Παρά τη δραματική αυτή κρίση, η δημοκρατία αποκαταστάθηκε, επιδεικνύοντας θεσμική ανθεκτικότητα και αναλαμβάνοντας τη συντήρηση των ορφανών των δημοκρατικών αγωνιστών. Το ντοκιμαντέρ της Φλοράνς Τραν απογυμνώνει την αθηναϊκή δημοκρατία από τις ιδεαλιστικές ωραιοποιήσεις, αποδεικνύοντας ότι η γέννηση της πολιτικής υπήρξε το αποτέλεσμα διαρκών δοκιμών και βαθέων αντιφάσεων.
Είπαν:
Δημήτρης Πλάντζος, καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας ΕΚΠΑ: Η Πνύκα συμβολίζει την εξουσία του λαού, την εξουσία που δίνεται στον λαό και ασκείται από τον λαό.
Βερονίκ Σανκόσφκι, διευθύντρια Γαλλικής Σχολής Αθηνών: Η Αθήνα θα οικοδομήσει σταδιακά μια ιδεολογία της δημοκρατικής πόλης στην υπηρεσία του ιμπεριαλισμού, που έχει ως φιλοδοξία να ελέγξει ολόκληρο το Αιγαίο.
Tζον Καμπ, πρώην διευθυντής της ανασκαφής της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών στην Αρχαία Αγορά: Αν είχαμε την έννοια του οστρακισμού σήμερα, πιστεύω ότι θα έκανε τους πολιτικούς μας πολύ πιο ευαίσθητους και δεκτικούς στις ανάγκες των ανθρώπων που τους ψήφισαν στην εξουσία. Και σίγουρα δεν θα έβλαπτε να το δοκιμάσουμε.
Βενσάν Αζουλέ, διευθυντής Σπουδών στη Σχολή Ανωτέρων Σπουδών Κοινωνικών Επιστημών, Παρίσι: Κατά κάποιον τρόπο, ο Παρθενώνας είναι ο αθηναϊκός ιμπεριαλισμός κρυσταλλωμένος σε μάρμαρο.
Πολ Κάρτλετζ, ομότιμος καθηγητής Ελληνικού Πολιτισμού στο Πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ: Το πρόγραμμα και το σχέδιο του Κλεισθένη έδωσε εξουσία στην πλειοψηφία των πολιτών. Και η πλειοψηφία είναι φτωχοί και η πλειοψηφία είναι αγρότες. Είναι μια επαναστατική κατάσταση.