Το νέο δικαστικό έτος που ξεκινά σε λίγες ημέρες (στις 16 Σεπτεμβρίου 2026) σηματοδοτεί με τον πλέον επίσημο τρόπο και τις αλλαγές που έχουν ψηφιστεί στο νέο Κληρονομικό Δίκαιο, οι διατάξεις του οποίου μπαίνουν πλέον σε πλήρη τροχιά, δημιουργώντας νέα δεδομένα σε ένα ευρύ πεδίο δικαίου που αφορά χιλιάδες πολίτες.
Με την εμβληματική αυτή μεταρρύθμιση του υπουργείου Δικαιοσύνης, αλλάζει το Κληρονομικό Δίκαιο σχεδόν έπειτα από οκτώ δεκαετίες, με στόχο η μετάβαση στη νέα εποχή να εξυπηρετεί τις σύγχρονες οικονομικές και κοινωνικές ανάγκες, περιορίζοντας ταυτόχρονα τις δικαστικές διαμάχες μεταξύ των κληρονόμων – με όριο πάντα την ασφάλεια των συναλλαγών. «ΤΑ ΝΕΑ», που με διεξοδικό τρόπο κατέγραψαν τις επερχόμενες αλλαγές πριν ακόμα το Κληρονομικό Δίκαιο γίνει νόμος του κράτους, αποκωδικοποιούν κρίσιμες διατάξεις που αφορούν, τόσο τους κληρονομούμενους όσο και τους κληρονόμους. Δεν είναι τυχαίο, εξάλλου, ότι το συγκεκριμένο νομοθέτημα συγκέντρωσε – και εξακολουθεί να συγκεντρώνει – το ενδιαφέρον της κοινής γνώμης.
1. Τι αλλάζει με τις ιδιόγραφες διαθήκες;
Οι ιδιόγραφες διαθήκες παραμένουν σε ισχύ, αλλά με αυστηρότερες δικλίδες ασφαλείας. Αν παρουσιαστούν για δημοσίευση μετά την πάροδο δύο ετών από τον θάνατο του διαθέτη, η κήρυξή τους ως κυρίας γίνεται υποχρεωτικά. Σε περιπτώσεις που ο κληρονόμος δεν είναι στενός συγγενής, θα απαιτείται γραφολογική πραγματογνωμοσύνη, ενώ το ελληνικό Δημόσιο θα καλείται υποχρεωτικά στη διαδικασία.
2. Τι ισχύει για τις διαθήκες που συντάσσονται σε νοσοκομεία ή μονάδες φροντίδας ηλικιωμένων;
Ιδιόγραφη διαθήκη, η οποία καταρτίζεται από πρόσωπα που περιθάλπονται σε φορείς παροχής υπηρεσιών υγείας ή κοινωνικής φροντίδας κατά τη διάρκεια της περίθαλψής τους ή εντός τριών (3) μηνών από τη διακοπή της για οποιονδήποτε λόγο, είναι άκυρη κατά το μέρος που με αυτήν εγκαθίστανται κληρονόμοι νομικά ή φυσικά πρόσωπα που συνδέονται με τους φορείς αυτούς, καθώς και συγγενείς. Εξαιρούνται μόνο οι περιπτώσεις όπου ο κληρονόμος είναι συγγενής εξ αδιαθέτου.
3. Τι είναι οι «κληρονομικές συμβάσεις», που για πρώτη φορά αποτελούν μέρος της ελληνικής πραγματικότητας;
Πρόκειται για συμφωνία εν ζωή μεταξύ του διαθέτη και των κληρονόμων του, που ρυθμίζει από κοινού τη διανομή της περιουσίας. Η σύμβαση συντάσσεται ενώπιον συμβολαιογράφου, μπορεί να περιλαμβάνει αντάλλαγμα και να υπάγεται σε δίκαιο άλλης χώρας, εφόσον το επιθυμεί ο διαθέτης.
4. Ποιες αλλαγές έρχονται αναφορικά με τη «νόμιμη μοίρα» των παιδιών και του συζύγου;
Τα ποσοστά παραμένουν ίδια, αλλά πλέον η νόμιμη μοίρα μπορεί να καταβληθεί σε χρήμα αντί σε μερίδιο περιουσίας. Η μεγάλη αλλαγή αφορά το γεγονός ότι η νόμιμη μοίρα θα πάψει να… προσμετράται σε ποσοστό ιδιοκτησίας πάνω σε ακίνητο, γεγονός που οδηγούσε συχνά σε κατακερματισμό περιουσιών και σε αδράνεια μεγάλα περιουσιακά στοιχεία.
5. Ποια η θέση του συζύγου στην κληρονομική πυραμίδα;
Ο επιζών σύζυγος καλείται ως κληρονόμος εξ αδιαθέτου με τους συγγενείς της πρώτης τάξης στο τρίτο της κληρονομίας, αν συντρέχει με ένα τέκνο, και στο τέταρτο της κληρονομίας, αν συντρέχει με δύο ή περισσότερα τέκνα. Επιπλέον, παίρνει ως εξαίρετο – ανεξάρτητα από την τάξη στην οποία καλείται – τα έπιπλα, σκεύη, ενδύματα και άλλα τέτοια οικιακά αντικείμενα που τα χρησιμοποιούσε, είτε μόνος εκείνος που επιζεί είτε μαζί με τον κληρονομούμενο. Αν, όμως, υπάρχουν τέκνα του κληρονομουμένου, λαμβάνονται υπόψη και οι ανάγκες τους, εφόσον το επιβάλλουν οι ειδικές περιστάσεις για λόγους επιείκειας.
6. Τι αλλαγές επιφυλάσσει το νέο Κληρονομικό Δίκαιο για συντρόφους σε ελεύθερη ένωση;
Αν δεν υπάρχει γάμος ή σύμφωνο συμβίωσης, ο σύντροφος που ζούσε τουλάχιστον τρία χρόνια με τον κληρονομούμενο ή είχε κοινά παιδιά, αποκτά δικαίωμα αποκλειστικής χρήσης της κατοικίας για ένα έτος μετά τον θάνατο, χωρίς αντάλλαγμα.
7. Προβλέπεται μερίδιο στην κληρονομιά για τα πρόσωπα που φρόντιζαν τον κληρονομούμενο;
Θεσπίζεται κληροδοσία για όσους συνέβαλαν ουσιαστικά στη φροντίδα του διαθέτη χωρίς αμοιβή, τουλάχιστον για έξι μήνες μέσα στα τελευταία τρία χρόνια της ζωής του. Μπορούν να λάβουν χρηματικό ποσό ή περιουσιακό στοιχείο ανάλογο της προσφοράς τους.
8. Ποιες αλλαγές έρχονται στη διαδικασία αποποίησης της κληρονομιάς;
Ο χρόνος αποποίησης ορίζεται σε τέσσερις μήνες από τότε που ο κληρονόμος έμαθε για την επαγωγή, ενώ για κατοίκους εξωτερικού η προθεσμία είναι ένα έτος. Σε περίπτωση διαθήκης ή κληρονομικής σύμβασης, η προθεσμία μετρά από τη δημοσίευση.
9. Υπάρχει «τείχος προστασίας» του κληρονόμου από τα χρέη που κληρονομεί;
Ο κληρονόμος δεν ευθύνεται με την προσωπική του περιουσία, εκτός αν το δηλώσει ρητά. Σε διαφορετική περίπτωση, η κληρονομιά εκκαθαρίζεται χωριστά από δικηγόρο-εκκαθαριστή που ορίζει το δικαστήριο. Μετά την πληρωμή των δανειστών, το υπόλοιπο αποδίδεται στους κληρονόμους.
10. Δίνεται δεύτερη ευκαιρία σε όσους έχασαν τις προθεσμίες αποδοχής κληρονομιάς με το ευεργέτημα της απογραφής;
Ο νόμος έχει ανοίξει ένα εξαιρετικά σημαντικό «παράθυρο» για τέτοιες περιπτώσεις. Οσοι κληρονόμησαν από πρόσωπο που απεβίωσε μέχρι τις 22 Μαΐου 2026 και δεν πρόλαβαν να κινήσουν εγκαίρως τη διαδικασία απογραφής, αποκτούν τώρα μία δεύτερη ευκαιρία: μέχρι τις 22 Νοεμβρίου 2026 μπορούν να ζητήσουν δικαστικά τον διορισμό επιμελητή και πραγματογνωμόνων, ώστε να γίνει απογραφή της κληρονομιάς. Στην πράξη, δίνεται μια «δεύτερη ευκαιρία» για χιλιάδες πολίτες που, είτε αγνοούσαν τις σχετικές προθεσμίες είτε βρέθηκαν αντιμέτωποι με χρεωμένες κληρονομιές.