Μία Μπιενάλε σε «χαμηλούς τόνους» ονειρευόταν η Κόγιο Κούο όταν σχεδίαζε την κεντρική έκθεση της μεγαλύτερης διοργάνωσης παγκοσμίως, όταν την πρόλαβε ο θάνατος τον περασμένο Μάιο. Το αποτέλεσμα όμως τόσο της έκθεσης – που υλοποιήθηκε από τους συνεργάτες της βάσει του αρχικού της σχεδιασμού – όσο και όσων συμβαίνουν στον περιβάλλοντα χώρο δίνει την εκ διαμέτρου αντίθετη αίσθηση: μια Μπιενάλε ηχηρή με τις φωνές των καλλιτεχνών να βάζουν δυναμικά στο τραπέζι τις συνέπειες οποιουδήποτε πολέμου, είτε συμβαίνει σήμερα, είτε συνέβη στο παρελθόν. Διηγούνται ιστορίες κάθε είδους εξόντωσης και καταστροφής – από γενοκτονίες έως εξαφάνιση πτηνών.
Κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για την κλιματική αλλαγή. Και περισσότερο από κάθε άλλη φορά έχουν αφήσει στην άκρη την κάμερα και τη στατική ή την κινούμενη εικόνα – μέσα που έως και δύο διοργανώσεις πριν κυριαρχούσαν. Αντιθέτως επιχειρούν να επικοινωνήσουν το μήνυμά τους με τρόπους που απαιτούν έντονη χειροναξία. Το νήμα και η κλωστή – που ήδη είχαν κάνει αισθητή την παρουσία τους από προηγούμενες διοργανώσεις – επικρατούν μαζί με τον πηλό σε μεγάλες εγκαταστάσεις που καθηλώνουν το βλέμμα και βάζουν στο κάδρο πολλούς καλλιτέχνες με καταγωγή από χώρες που δεν βρίσκονται στο επίκεντρο της παγκόσμιας εικαστικής σκηνής.
Και ενώ αυτή είναι η εικόνα που εισπράττει ο επισκέπτης της κεντρικής έκθεσης τόσο στους επιβλητικούς χώρους της Αρσενάλε, όσο και στο παλιό ιταλικό περίπτερο, στους Κήπους, τους τοίχους διαπερνούν οι φωνές διαμαρτυρίας από τα λασπωμένα από τη βροχή δρομάκια που οδηγούν στα εθνικά περίπτερα.
Στη μεν Αρσενάλε, χθες λίγο μετά το μεσημέρι, μια δυναμική πορεία διαμαρτυρίας κατά τη συμμετοχής του Ισράηλ, πέρασε από όλους τους εξωτερικούς χώρους, σκορπίζοντας πολύχρωμα φυλλάδια που έγραφαν «Κλείστε το περίπτερο της γενοκτονίας», αναφερόμενοι στη συμμετοχή του Ισραήλ, η οποία έχει μετακομίσει στον χώρο της Αρσενάλε. Το μόνιμο περίπτερό του στους Κήπους είναι κλειστό με τη δικαιολογία της ανακαίνισης και είναι το μοναδικό στο οποίο υπάρχει ισχυρή αστυνομική παρουσία.
Λίγο νωρίτερα στους Κήπους δεκάδες διαδηλώτριες – ορισμένες με ροζ κουκούλες και άλλες γυμνόστηθες – άναψαν πολύχρωμα καπνογόνα και φώναζαν συνθήματα κατά της επιστροφής της Ρωσίας στη διοργάνωση, έξω από το ρωσικό περίπτερο, σε μια κίνηση που διοργανώθηκε από τις Pussy Riot που έχουν ταχθεί πολλές φορές κατά του καθεστώτος Πούτιν. Κι όλα αυτά ενώ μερικές μόλις δεκάδες μέτρια πιο μακριά – στην είσοδο των Κήπων – αιωρείται η εθνική συμμετοχή της Ουκρανίας: πάνω σε ένα γερανοφόρο όχημα κρέμεται στον αέρα το τσιμεντένιο ελάφι της Zάνα Καντίροβα που εγκαταστάθηκε το 2019 στο Ποκρόβσκ της Ανατολικής Ουκρανίας, και μετακινήθηκε επανειλημμένα καθώς πλησίαζε το μέτωπο.
Η κεντρική έκθεση
Στις πρώτες εντυπώσεις από την κεντρική έκθεση θα πρέπει να επισημάνουμε τα διάσπαρτα στον εσωτερικό και εξωτερικό χώρο της Αρσενάλε εμβληματικά μπρούντζινα γλυπτά του Νικ Κέιβ – εντελώς διαφορετικά από τα απόκοσμα γλυπτά του που φοριούνται. Την ασπρόμαυρη εγκατάσταση της Λόρι Αντερσον στην οποία συγκατοικούν από τον Τζον Λένον έως έναν πάνοπλο άνδρα της αμερικανικής αστυνομίας μετανάστευσης (ICE). Tα διάσημα έργα τέχνης – από του Μποτιτσέλι έως της Φρίντα Κάλο – που έχει αποδομήσει πάνω σε παλέτες μεταφοράς ο Λιβανέζος Ουαλίντ Ράαντ για να επισημάνει τις καταστροφικές συνέπειες του πολέμου στην τέχνη. Και το 6 μέτρων «ποτάμι» από πήλινα ειδώλια του Σαβάνγκγουονγκσε Γιανγκουέ από την Μπούρμα, που αποτυπώνουν μια έξοδο από την πατρική γη εξαιτίας ενός εμφυλίου, με την αφορμή να ξεκινά από την τοπική ιστορία, αλλά το μήνυμα του έργου να είναι διαχρονικό και παγκόσμιο.