Μαθήτρια Λυκείου ακόμη στην Κατάνια ζήτησε ως δώρο από μια φίλη της μητέρας της που θα ταξίδευε στην Ελλάδα μια γραμματική της νεοελληνικής γλώσσας. Ηθελε να γνωρίσει το σύγχρονο πρόσωπο της γλώσσας που από την ηλικία των 13 ετών της είχε κεντρίσει το ενδιαφέρον.
Εδώ και μισό αιώνα μελετά τα ελληνικά, τα διδάσκει – είναι καθηγήτρια νεοελληνικής γλώσσας και λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο Κα Φοσκάρι της Βενετίας – και αναζητεί τα ίχνη που άφησαν οι Ελληνες στο πέρασμά τους: από τα ονόματα εκείνων που χαράχτηκαν στους κίονες του Παλατιού των Δόγηδων ως αναγνώριση για την προσφορά τους στη Βενετία έως τους σύγχρονους έλληνες λογοτέχνες, όπως ο Νάσος Βαγενάς, ποίηση του οποίου έχει μεταφράσει, μεταξύ άλλων, στα ιταλικά. Και τώρα η Κατερίνα Καρπινάτο κατακτά ακόμη μία θέση. Είναι εδώ και λίγες ημέρες η νέα πρόεδρος του Ατενέο Βένετο (Ateneo Veneto). Πρόκειται για την παλαιότερη ενεργή πολιτιστική ακαδημία της Βενετίας (ιδρύθηκε το 1812) και ένα από τα σημαντικά πνευματικά φόρα της πόλης, το οποίο συνδέει ήδη μέσω του τίτλου του την Αθήνα (και την Αθηνά ως συνώνυμο της σοφίας) με τη Βενετία.
«Είναι ένας χώρος όπου καλλιεργείται η γνώση, και αυτό θέλω να ενισχύσω», λέει στα «ΝΕΑ» η 63χρονη διακεκριμένη ελληνίστρια για τη θέση στην οποία εξελέγη για την επόμενη τετραετία. «Στο DNA της Βενετίας υπάρχει το διεθνές στοιχείο, θέλω να συνεχίσω αυτή την παράδοση και να βοηθήσω τους ανθρώπους που έρχονται στο ίδρυμα να “διαβάσουν” την πόλη σε πολλά διαφορετικά επίπεδα. Να την ξαναδούν διότι η ομορφιά της δεν είναι μόνο αισθητική· συνδέεται με την οικονομία. Και η λιμνοθάλασσα μαρτυρά την ευφυΐα των ανθρώπων που βρήκαν τρόπους να τη διαχειριστούν. Αν δεν είχαν αυτή τη γνώση, δεν θα υπήρχε Βενετία. Αυτά τα έμαθα παρακολουθώντας διαλέξεις στο Ateneo και τώρα θέλω να πραγματοποιηθούν συναντήσεις με ανθρώπους από διαφορετικά πεδία – ακόμη και από τομείς που εγώ δεν γνωρίζω – ώστε να διευρύνουμε τις γνώσεις μας όλοι με έναν απλό, ουσιαστικό τρόπο. Στόχος μου είναι να εξελιχθεί σε ένα πολιτιστικό κέντρο με διεθνή ακτινοβολία, μια πραγματική δημόσια “αγορά ιδεών”», συνεχίζει η Κατερίνα Καρπινάτο, που εκτός των άλλων είναι πρόεδρος της Ενωσης Νεοελληνικών Σπουδών και επίτιμη καθηγήτρια της Σχολής Ανθρωπιστικών Επιστημών του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης.
Το ελληνικό στοιχείο
Πού χωρά η Ελλάδα σε αυτή τη νέα της δραστηριότητα; «Οι χώροι του Ateneo είναι εξαιρετικοί, απέναντι από το ιστορικό θέατρο Λα Φενίτσε. Θα μου άρεσε πολύ στο πλαίσιο της Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής, για παράδειγμα, εκτός της επίσημης ελληνικής συμμετοχής, να φιλοξενήσουμε ένα μεγάλο ελληνικό αρχιτεκτονικό γραφείο, ώστε να παρουσιαστεί η νέα εικόνα της Αθήνας. Η Βενετία, άλλωστε, υπήρξε ιστορικά κόμβος του ελληνισμού. Πέρα από το Ινστιτούτο Ελληνικών Σπουδών και την ελληνική κοινότητα, το ελληνικό στοιχείο είναι διάχυτο παντού. Εχω γράψει και ένα άρθρο σε ένα συλλογικό έργο με τίτλο “Ελληνες παντού”, προσπαθώντας να αποτυπώσω αυτή τη συνεχή παρουσία: από τους μύθους ίδρυσης της πόλης και τα ιστορικά και αρχαιολογικά δεδομένα μέχρι τα νεότερα χρόνια, διότι η σχέση Βενετίας – Ελλάδας υπήρξε διαχρονικά αμφίδρομη: υπήρξαν περίοδοι κυριαρχίας, αλλά και συμβίωσης, μεικτών γάμων, κοινής ζωής. Κι αυτή η ιστορία έχει αφήσει βαθύ αποτύπωμα», λέει.
Λίγες ημέρες μόλις πριν από τη διεθνή έκθεση βιβλίου του Τορίνο, στην οποία η Ελλάδα είναι τιμώμενη χώρα, πώς βλέπει η τέως αντιπρύτανης του Κα Φοσκάρι (2020-2024) την κρίση που παρατηρείται διεθνώς στον τομέα των ανθρωπιστικών σπουδών και τη διαρκή συρρίκνωση των πανεπιστημιακών εδρών ελληνικού ενδιαφέροντος;
«Δεν πιστεύω ότι βρισκόμαστε σε περίοδο παρακμής, αλλά σε μια μεταβατική φάση. Σήμερα, για παράδειγμα, πάνω από το 5% των μαθητών της Ιταλίας διδάσκονται ελληνικά. Αρα παρά τη μείωση των πανεπιστημιακών εδρών, υπάρχει ακόμη ένα σημαντικό υπόβαθρο. Το ζητούμενο είναι να επενδύσουμε στην ποιότητα, ώστε να προκύψει μια νέα δυναμική», απαντά.
Και σημειώνει ότι στην Ιταλία ιδιαίτερα δημοφιλής μεταξύ των ελλήνων λογοτεχνών στην πεζογραφία είναι ο Πέτρος Μάρκαρης, στην ποίηση ο Κ.Π. Καβάφης, αν και διαρκώς μεγαλώνει ο κατάλογος των Ελλήνων που «συστήνονται» στο ιταλόφωνο κοινό, όπως ο Νίκος Χουλιαράς, καθώς το βιβλίο με ποιήματά του στα ιταλικά θα παρουσιαστεί τις επόμενες ημέρες (εκδ. Μολεσίνι). Παραδέχεται, ωστόσο, ότι θα ήθελε ακόμη μεγαλύτερη παρουσία ελληνικών έργων σε ιταλική μετάφραση, όπως εκείνων της Ερσης Σωτηροπούλου και της Ρέας Γαλανάκη.
Η παρεξήγηση
Ποια είναι κατά τη γνώμη της η μεγαλύτερη παρεξήγηση που υπάρχει στην Ιταλία για τον ελληνικό πολιτισμό; «Οι Ιταλοί δεν έχουν συνολική εικόνα: οι περισσότεροι γνωρίζουν είτε τους αρχαίους Ελληνες, είτε τη σύγχρονη Ελλάδα των διακοπών. Τους λείπει το μεγάλο κεφάλαιο του Βυζαντίου, η μεσαιωνική περίοδος που συνδέει την Ανατολή με τη Δύση. Δεν κατανοούν τον ρόλο αυτής της αυτοκρατορίας, με τη ρωμαϊκή διοίκηση, την ελληνική γλώσσα και τη χριστιανική θρησκεία, ένα τρίπτυχο που είναι καθοριστικό. Η φράση “una faccia, una razza” δεν είναι ιταλική, είναι ελληνική. Οι Ιταλοί δεν τη γνωρίζουν. Οπως δεν γνωρίζουν και γεγονότα όπως εκείνα της 28ης Οκτωβρίου· δεν τα διδάσκονται. Είναι μια δύσκολη σελίδα για την Ιταλία και συχνά αποσιωπάται».
Κλείνοντας, πώς θα περιέγραφε η Κατερίνα Καρπινάτο συνοπτικά τη σχέση της με την Ελλάδα; «Μισή ζωή. Αν και στην πραγματικότητα είναι σχεδόν ολόκληρη. Από τα εφηβικά μου χρόνια μέχρι σήμερα, η ελληνική γλώσσα είναι παρούσα στη ζωή μου. Δεν ξέρω αν μπορώ να πω ότι την κατέχω. Είναι μια διαρκής μαθητεία. Και ίσως αυτό είναι το πιο ουσιαστικό στοιχείο αυτής της σχέσης», καταλήγει.