Ηταν γύρω στις 4 με 5 το πρωί της Πέμπτης 7 Σεπτεμβρίου του 2023, όταν μπήκαν ορμητικά στον Παλαμά τα νερά που συσσωρεύονταν από την πρωτοφανή βροχόπτωση της κακοκαιρίας Ντάνιελ – μέσα σε λίγες μέρες έριξε στη Θεσσαλία συνολικά 8 δισεκατομμύρια τόνους νερού. Κάτοικοι κάθε ηλικίας πετάχτηκαν από το κρεβάτι μέσα στη νύχτα και προσπάθησαν να σωθούν αρπάζοντας από υπάρχοντα και αναμνήσεις ό,τι μπορούσαν να χωρέσουν τα χέρια τους, ακούγοντας διπλανά σπίτια να καταρρέουν και βλέποντας το νερό να ανεβαίνει.
Λίγες μέρες πριν κλείσουν τα 3 χρόνια από την καταστροφή, οι άνθρωποι του τοπικού βιβλιοπωλείου «Απόπειρα»-Μπαρτζιώκας, με τη συμβολή του Δήμου Παλαμά, διοργάνωσαν μια ιδιαίτερη πολυθεματική εκδήλωση «Ροές νερού – ροές ζωής» και ζήτησαν από μικρά παιδιά να ζωγραφίσουν τις πλημμύρες.
Ηταν τα ίδια παιδιά που πριν από τρία χρόνια, τα είχαν ξυπνήσει απότομα για να τα «φυγαδεύσουν» μέσα στο σκοτάδι, αφήνοντας πίσω το σπίτι, τα παιχνίδια, την ασφάλειά τους. Κάποιοι ήταν επιφυλακτικοί στο να γίνει κάτι τέτοιο. Αρκετά παιδιά ακόμα με τις πρώτες ψιχάλες βάζουν τα κλάματα κι άλλα τρομοκρατούνται όταν βρέχει ή βροντά. «Σε όλα τα δημόσια σχολεία που απευθύνθηκα, η αντιμετώπιση ήταν παρόμοια», μας λέει ο Ηλίας Μπαρτζιώκας.
«Πολλοί μου έλεγαν “μην τα σκαλίζεις αυτά, θέλουμε να ξεχάσουμε”. Τους απαντούσα πως δεν ξεχνάει κανείς έτσι εύκολα. Αν δεν συμφιλιωθεί με ό,τι άσχημο έζησε, θα τον κυνηγάει πάντα. Πρέπει να το βάλει απέναντι και να συνδιαλλαγεί με αυτό». Απευθύνθηκε στα ΚΔΑΠ. Τα παιδιά από τα τοπικά ΚΔΑΠ «Magic» και «Οξυγόνο» ενθουσιάστηκαν με την ιδέα και, όπως μας είπαν εκπαιδευτικοί τους, ανυπομονούσαν να αποτυπώσουν τα συναισθήματά τους. Δούλεψαν μόνα τους, επεξεργάστηκαν τις ιδέες τους και έφτιαξαν μικρά αριστουργήματα. Σχεδόν σε όλα, υπάρχει κάποιο ελικόπτερο.
Είναι χαρακτηριστικό αυτό που μας αφηγήθηκε ο κ. Ηλίας Μπαρτζιώκας, ο οποίος μαζί με τον αδελφό του έχει ένα βιβλιοπωλείο με σχολικά είδη και βιβλία και ένα κατάστημα παιχνιδιών. «Εδώ είναι αγροτική περιοχή. Τα μικρά παιδιά προτιμούν παιχνίδια σχετικά με τις παραστάσεις που έχουν. Μέχρι τις πλημμύρες ζητούσαν τρακτέρ, αγροτικά μηχανήματα, σπάνια κάποιο αεροπλάνο ή τρένο. Τις μέρες που ακολούθησαν την πλημμύρα, δηλαδή τους επόμενους τρεις μήνες περίπου, μας ζητούσαν ελικόπτερα. Πουλήσαμε περισσότερα από 30 μέσα σε τρεις μήνες, γιατί τα παιδιά τις πρώτες μέρες έβλεπαν διαρκώς πάνω από τα κεφάλια τους τα ελικόπτερα των διασωστών που έψαχναν και βοηθούσαν τους πλημμυροπαθείς».
Από τον φόβο στη δύναμη
Στείλαμε τις εικόνες στην ψυχολόγο Σοφία Παπαναστασίου, επικεφαλής του Personal Growth & του PG Lab, η οποία ήταν από τους εθελοντές εκείνων των ημερών αλλά και ομιλήτρια στην εκδήλωση. Ζητήσαμε να «διαβάσει» το μήνυμα πίσω από τις ζωγραφιές, για την ακρίβεια να καταγράψει τι μας μαθαίνουν αυτές οι ζωγραφιές.
«Οταν τα λόγια των ενηλίκων δυσκολεύονται να εξηγήσουν μια μεγάλη καταστροφή, οι παιδικές ζωγραφιές γίνονται ο πιο αληθινός καθρέφτης. Δεν αποτυπώνεται απλώς η μνήμη της πλημμύρας, αλλά το ταξίδι της ίδιας της ψυχής από τον φόβο προς τη δύναμη», επισημαίνει.
«Στις πρώτες εικόνες, το νερό κυριαρχεί. Σπίτια βυθισμένα, σκούρα χρώματα, σύννεφα που βαραίνουν τον ουρανό. Ιδιαίτερα στις εικόνες όπου το νερό καλύπτει τα πάντα και τα αντικείμενα επιπλέουν αποσυνδεδεμένα, αποτυπώνεται η απόλυτη απώλεια σταθερότητας. Για ένα παιδί, η πλημμύρα δεν είναι απλώς ένα έντονο καιρικό φαινόμενο, είναι η στιγμή που ο οικείος κόσμος του χάνει τη δομή του. Το σπίτι, το δωμάτιο, η αυλή παύουν να προσφέρουν τη σιγουριά που θεωρούσε δεδομένη. Οσο όμως η ματιά προχωρά πέρα από το πρώτο σοκ, κάτι μαγικό συμβαίνει στις παιδικές αποτυπώσεις. Τα σκούρα χρωματικά πεδία υποχωρούν, το φως επιστρέφει και στην εικόνα εμφανίζονται ξανά οι στέγες, τα δέντρα, τα ζώα και, πάνω απ’ όλα, οι άνθρωποι. Στον χώρο της αναπτυξιακής ψυχολογίας, αυτή η αλλαγή δεν είναι τυχαία. Δείχνει την έμφυτη τάση του ανθρώπου, και ειδικά του παιδιού, να επουλώνει τις πληγές του και να “βάζει ξανά σε τάξη” τον κόσμο του. Τα παιδιά δεν μένουν εγκλωβισμένα στο τραύμα, εκτός αν τα εγκλωβίσουμε εμείς», λέει η Σοφία Παπαναστασίου.
«Η μνήμη της πλημμύρας θα μείνει, όμως το πώς θα την κουβαλήσουν στο μέλλον εξαρτάται από τη δική μας στάση. Οταν βλέπουν τους γονείς, τους γείτονες και την κοινότητα να στέκονται στα πόδια τους με αξιοπρέπεια, αλληλεγγύη και έμπρακτη αλληλοβοήθεια, ο φόβος μετασχηματίζεται. Δεν θυμούνται πια μόνο την καταστροφή, θυμούνται τη δύναμη της ενότητας. Η πραγματική φροντίδα προς τη νέα γενιά δεν είναι η παθητική λύπη. Είναι η δημιουργία ενός ασφαλούς πλαισίου. Δεν χρειαζόμαστε θύματα, αλλά παιδιά που βλέπουν τους μεγάλους να γίνονται το ζωντανό παράδειγμα αναγέννησης. Οι ζωγραφιές αυτές είναι ένα σπουδαίο μάθημα για κάθε οικογένεια. Η ανθεκτικότητα δεν σημαίνει ότι δεν φοβόμαστε, αλλά ότι μαθαίνουμε να προχωράμε μαζί. Καθώς τα παιδιά ξαναζωγραφίζουν τον ουρανό καθαρό, η δική μας ευθύνη είναι να τους εξασφαλίσουμε τις βάσεις, με σταθερότητα, οργάνωση και φροντίδα, ώστε να νιώσουν ξανά ότι πατούν σε στερεό έδαφος».