Νιώσατε ευθύνη ερμηνεύοντας την Ακακία, μια γυναίκα με σύνδρομο Τουρέτ, στην ταινία «The Great Organ» για την οποία βραβευθήκατε;
Η βασική δυσκολία ήταν περισσότερο ηθική παρά υποκριτική. Προβληματίστηκα γνωρίζοντας πόσα εμπόδια προσβασιμότητας αντιμετωπίζουν στην εργασία τους άνθρωποι με αναπηρίες ή νευροδιαφορετικότητα.
Από την άλλη, πιστεύω βαθιά στη δυνατότητα του ηθοποιού να υποδύεται ανθρώπους πολύ διαφορετικούς από τον εαυτό του. Και αυτό πρέπει να ισχύει για όλους.
Γιατί να καθορίζουν τα χαρακτηριστικά ενός ανθρώπου τις ιστορίες στις οποίες μπορεί να συμμετέχει; Δεν έχω οριστική απάντηση σε αυτό το δίλημμα. Η συνύπαρξη και η αλληλεπίδραση μαζί τους στο γύρισμα ήταν για μένα ένα ιδιαίτερα σημαντικό κομμάτι αυτής της εμπειρίας.
Δεν αποδεχθήκατε το βραβείο και κάποιοι θα έλεγαν ότι μπορούσατε να αποσυρθείτε πριν από τα βραβεία. Τι απαντάτε;
Αν με ρωτούσαν, θα είχα πει «όχι». Αλλά δεν σε ρωτάνε, θεωρείται αυτονόητο. Φυσικά, θα μπορούσα να ζητήσω εγώ να εξαιρεθώ.
Δεν με ενδιέφερε όμως μια ξερή ατομική άρνηση, ούτε να ανοίξει μια συζήτηση για μένα, αλλά για τον ίδιο τον θεσμό των βραβείων. Μόλις μία μέρα πριν έμαθα ότι επρόκειτο να βραβευτώ. Τότε αποφάσισα να γράψω ένα κείμενο, με πολλή φροντίδα, γιατί δεν ήθελα να παρερμηνευτεί η θέση μου.
Είπατε ότι η λέξη «βραβευμένη» θα ήταν σχεδόν προσβολή. Από πού πηγάζει αυτή η αίσθηση;
Αυτό που δεν καταλαβαίνω είναι γιατί χρειάζεται να συγκρίνουμε και να κατατάσσουμε τις δουλειές μας, να αποφασίζουμε ποια είναι καλύτερη από την άλλη. Και με προβληματίζει ότι αυτή η διαδικασία μπορεί να επηρεάσει ακόμη και τον τρόπο με τον οποίο δημιουργούμε, όταν αρχίζουμε, συνειδητά ή ασυνείδητα, να σκεφτόμαστε με όρους διάκρισης και επιτυχίας.
Υπήρξαν αντιδράσεις μετά, θαυμασμός ή κριτική; Σας ξάφνιασε κάτι;
Με προβλημάτισε πόσο εύκολα μια πράξη αμφισβήτησης μπορεί να αφομοιωθεί από τον ίδιο τον μηχανισμό που επιχειρεί να αμφισβητήσει.
Μίλησα ενάντια στη λογική της ατομικής διάκρισης και ξαφνικά υπάρχει ακόμη ο κίνδυνος η άρνησή μου να μετατραπεί σε μια καινούργια ατομική διάκριση! Θέλω να βλέπω τους θεσμούς και τους ανθρώπους να προβληματίζονται, να σκέφτονται, να αλλάζουν.
Δουλεύετε από το 2005 στην ανεξάρτητη σκηνή. Τι σας κρατά εκεί και τι κοστίζει αυτή η επιλογή;
Δεν ξέρω αν είναι ακριβώς επιλογή. Οι συνθήκες εργασίας, ιδιαίτερα στις ανεξάρτητες παραγωγές, είναι πολύ δύσκολες.
Χαμηλές αμοιβές, εξάντληση, ελάχιστος χρόνος για πρόβες και έρευνα. Πώς να δοκιμάσεις, να αποτύχεις, να ξαναρχίσεις, όταν δεν έχεις χρόνο; Και ύστερα από όλες αυτές τις δυσκολίες καταφέρνουμε να φτιάξουμε μια παράσταση και μετά αναγκαζόμαστε να βάλουμε εισιτήριο 15 ευρώ για να καλύψουμε το κόστος.
Κι έτσι, ενώ θέλουμε να μοιραστούμε τη δουλειά μας με όσο το δυνατόν περισσότερους ανθρώπους, καταλήγουμε να δυσκολεύουμε την πρόσβαση σε αυτήν. Δεν θέλω να παρουσιάσω αυτές τις δυσκολίες σαν ένα τίμημα που επιλέγουμε να πληρώνουμε επειδή αγαπάμε την τέχνη μας.
Οι άνθρωποι που εργάζονται στο θέατρο χρειάζονται αξιοπρεπείς αμοιβές, χρόνο, ασφάλεια και καλές συνθήκες εργασίας, ανεξάρτητα από το πού εργάζονται. Χρειάζονται επίσης χρόνο για προετοιμασία και ζέσταμα, ώστε να μη θεωρούμε αναπόφευκτους τους τραυματισμούς και τις βλάβες στη φωνή και στο σώμα.
Τι ψάχνετε στο ερευνητικό θέατρο και την περφόρμανς που δεν βρίσκετε αλλού;
Σήμερα καταλαβαίνω ότι οι θεσμοί δεν συντηρούνται απλώς από άγνοια ή παρεξήγηση, αλλά και από σχέσεις εξουσίας, από συμφέροντα, από την επιθυμία να παραμείνουν τα πράγματα όπως είναι. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν συμβαίνει τίποτα.
Έχω νιώσει κι εγώ, όπως και πολλοί άλλοι, τεράστια ανακούφιση από καλλιτεχνικές δράσεις. Είναι σαν να σου υπενθυμίζουν ότι δεν είσαι μόνη, ότι υπάρχουν κι άλλοι που αντιστέκονται, και αυτό σου δίνει δύναμη να συνεχίσεις. Αυτό που έχει αλλάξει μέσα μου είναι η αντίληψη των μεγεθών.
Παλιότερα θεωρούσα μεγάλη αλλαγή το να ανατραπεί ένας θεσμός. Σήμερα το να ανακουφιστεί ένας άνθρωπος, να βρει δύναμη να συνεχίσει, να δημιουργηθεί μια σχέση ή ένα δίκτυο αντίστασης, μου φαίνεται μεγαλύτερο.
Τι κρατάτε από τη Φριντζήλα, τον Καραζήση και τον Χουβαρδά;
Η Μάρθα Φριντζήλα, από τότε που τη γνώρισα, είναι φάρος στη ζωή μου, τόσο καλλιτεχνικά όσο και προσωπικά.
Κυρίως όμως αυτό που με συγκινεί είναι ότι η τέχνη της δεν διαχωρίζεται από τον τρόπο που ζει, σκέφτεται και σχετίζεται με τους ανθρώπους. Και αυτό φαίνεται και στη δημόσια στάση της. Επιμένει να μιλάει για όσα συμβαίνουν στην Παλαιστίνη, ακόμη κι όταν άλλοι σωπαίνουν.
Ο Ακύλλας Καραζήσης έχει καταφέρει κάτι που θεωρώ εξαιρετικά σημαντικό: να δημιουργήσει ένα δίκτυο ανθρώπων που οι σχέσεις τους δεν τελειώνουν όταν τελειώνει μια παράσταση. Οι άνθρωποι που συνεργάζονται μαζί του συχνά γίνονται κάτι σαν αδέρφια.
Τη χρονιά που δούλεψα με τον Γιάννη Χουβαρδά, σε μια μεγάλη παραγωγή στο Τσίλλερ, κατάλαβα ότι αυτό το μέγεθος δεν μου ταιριάζει ιδιαίτερα. Ταυτόχρονα όμως συνειδητοποίησα πόσο δύσκολο είναι να συντονίζονται τόσο πολλοί άνθρωποι, πάνω και πίσω από τη σκηνή.
Πότε νιώσατε ότι δεν τα βγάζετε πέρα μόνη σας;
Ίσως τη στιγμή που συνειδητοποίησα ότι η σωτηρία δεν απαιτεί σωτήρες, αλλά συλλογική βούληση και φροντίδα.
Καθημερινό αγώνα και αγωνία για τον διπλανό μας. Σκέφτομαι, για παράδειγμα, τους τρεις ανθρώπους που βρίσκονται στη φυλακή για την υπόθεση της Marfin, οι οποίοι είναι αθώοι.
Και σκέφτομαι το πείσμα των ανθρώπων στη Γάζα, που μέσα σε τόσο αδιανόητες συνθήκες συνεχίζουν να φροντίζουν ο ένας τον άλλον. Μας δείχνουν καθημερινά ότι η επιβίωση είναι συλλογική υπόθεση. Ίσως τελικά και η σωτηρία να είναι.
Τι σας στήριξε όταν το είχατε ανάγκη;
Αυτό που με σώζει ξανά και ξανά είναι οι άνθρωποί μου. Οι φίλες μου και οι φίλοι μου, οι σχέσεις που έχουμε χτίσει, το ότι ξέρω πως μπορούμε να στηριχτούμε ο ένας στον άλλον. Τον περασμένο Μάιο κινδύνεψε η ζωή του αδερφού μου.
Είμαστε πάρα πολύ δεμένοι και ήταν μία από τις δυσκολότερες στιγμές της ζωής μου. Ήταν ένα τεράστιο σοκ. Ένιωσα συντριβή και έναν φόβο που δεν είχα γνωρίσει ποτέ μέχρι τότε. Και μέσα σε όλο αυτό ένιωσα ξανά πόσο καθοριστικό είναι να υπάρχουν άνθρωποι δίπλα σου. Να μη χρειάζεται να τα αντιμετωπίζεις όλα μόνη σου.
Όταν μιλάω για σωτηρία, δεν σκέφτομαι κάποιον που έρχεται να μας σώσει. Σκέφτομαι τις σχέσεις μας, τη φροντίδα, το πώς κρατάμε ο ένας τον άλλον.