Ένας περίπατος στους ενδιάμεσους, κοινόχρηστους χώρους της Νίκαιας, μιας πόλης δομημένης από διαδοχικά προσφυγικά και μεταναστευτικά ρεύματα, φέρνει μια αρχιτέκτονα και μια ιστορικό σε συνάντηση με τους κατοίκους της περιοχής, ακολουθώντας ιστορίες και ίχνη από τις εμπειρίες κατοίκησής τους.
Η εκδήλωση «Κοινοί Τόποι, Κοινές Ιστορίες» ξεκινά από τον σταθμό μετρό και ολοκληρώνεται στην Πνευματική Εστία Νίκαιας με ανοιχτή συζήτηση γύρω από ένα τραπέζι αρχειακών τεκμηρίων, εικόνων και προσωπικών μαρτυριών.
«Η δράση είναι ένας περιπατητικός διάλογος που πραγματοποιούμε μαζί με την Κυριακή Παπαθανασοπούλου, διδάκτορα Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου και εντεταλμένη διδάσκουσα Νεότερης Ιστορίας, με αφετηρία τις διαφορετικές ιστορίες μετακίνησης και εγκατάστασης που έχουν διαμορφώσει τη Νίκαια», εξηγεί η αρχιτέκτονας Ελένη Κατρίνη.
«Ξεκινάμε από την προσφυγική εγκατάσταση μετά το 1922 και την αρμενική κοινότητα της Κοκκινιάς και συνεχίζουμε με τη μεταπολεμική εσωτερική μετανάστευση, τη μετανάστευση Ελλήνων προς τη Γερμανία και την εγκατάσταση ανθρώπων από την Ανατολική Ευρώπη και τη Νότια Ασία τις τελευταίες δεκαετίες.
Μέσα από προσωπικές μαρτυρίες, ιστορικά τεκμήρια και ιστορίες που βασίζονται σε πραγματικές συνθήκες ζωής, μας ενδιαφέρει να αναδείξουμε πώς οι άνθρωποι δημιουργούν σχέσεις με έναν νέο τόπο, πώς μοιράζονται τον χώρο με άλλους και πότε νιώθουν ότι ανήκουν σε μια γειτονιά.
Ο περίπατος συνδυάζει την ιστορική έρευνα με την παρατήρηση του σημερινού αστικού χώρου, δίνοντας ιδιαίτερη προσοχή στους κοινόχρηστους χώρους, τα περάσματα, τις πλατείες και τους δρόμους, όπου συναντιούνται διαφορετικές γενιές και εμπειρίες κατοίκησης».
Ο περίπατος εντάσσεται στο εκθεσιακό πρόγραμμα ΑΜΑΝ ΑΜΑΝ που διοργανώνει ο χώρος τέχνης Tavros προσεγγίζοντας μικροϊστορίες ανθρώπων και κοινοτήτων, καθώς και τις πολιτισμικές ανταλλαγές που γεννιούνται μέσα από τη μετακίνηση.
Όπως διευκρινίζει η αρχιτέκτονας, «το ιστορικό κέντρο της Νίκαιας παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον γιατί η ιστορία της προσφυγικής εγκατάστασης παραμένει αναγνώσιμη στην πολεοδομική της οργάνωση. Παρά τις μεγάλες αλλαγές που έχει υποστεί, διατηρεί ακόμη πάνω από 1.200 προσφυγικές κατοικίες, μικρές ιδιοκτησίες, εσωτερικούς κοινόχρηστους χώρους και παρόδους που δημιουργούν διαφορετικές σχέσεις ανάμεσα στην κατοικία και τον δημόσιο χώρο από αυτές που συναντάμε σε μεγάλο μέρος της σύγχρονης Αθήνας. Ταυτόχρονα, δεν πρόκειται για μια γειτονιά που έχει παραμείνει αναλλοίωτη στον χρόνο. Κάποια προσφυγικά ανακαινίστηκαν και επεκτάθηκαν, άλλα εγκαταλείφθηκαν ή κατεδαφίστηκαν και δημιουργήθηκαν πολυκατοικίες. Οι κοινόχρηστοι χώροι μετασχηματίστηκαν, οι χρήσεις άλλαξαν και νέοι κάτοικοι εγκαταστάθηκαν στην περιοχή. Αυτό που κάνει τη Νίκαια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι ακριβώς η συνύπαρξη αυτών των διαφορετικών ιστορικών στρωμάτων: η προσφυγική πόλη του Μεσοπολέμου που εξακολουθεί να υπάρχει μέσα στη σημερινή πόλη, όχι μόνο μέσα από τα κτίριά της, αλλά και μέσα από τις διαδοχικές ιστορίες των ανθρώπων που την κατοικούν».
Οι κοινόχρηστες αυλές
Η Ελένη Κατρίνη έχει ερευνήσει διεξοδικά το αστικό μοτίβο της Νίκαιας με τις κοινόχρηστες αυλές, στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος Κοινοί Τόποι που πραγματοποίησε το Μετσόβιο Πολυτεχνείο.
Η ίδια αναφέρει ότι οι κοινόχρηστες αυλές της Νίκαιας δημιουργήθηκαν στο πλαίσιο της προσφυγικής εγκατάστασης και ότι τα πρώτα χρόνια εξυπηρετούσαν βασικές καθημερινές ανάγκες, με κοινόχρηστα πλυσταριά και τουαλέτες, ενώ αποτελούσαν χώρους παιχνιδιού, συνάντησης και κοινωνικής ζωής.
«Σήμερα η χρήση τους διαφέρει. Σε ορισμένους κοινόχρηστους χώρους, κάτοικοι εξακολουθούν να κάθονται μαζί, να πίνουν καφέ και να φροντίζουν φυτά. Άλλοι χώροι χρησιμοποιούνται κυρίως ως περάσματα και οι περισσότεροι χρησιμοποιούνται για στάθμευση, οπότε έχουν καταληφθεί από αυτοκίνητα.
Υπάρχουν επίσης χώροι όπου οι σχέσεις μεταξύ των κατοίκων είναι περιορισμένες ή η κοινή χρήση του χώρου δημιουργεί εντάσεις. Αυτό που είναι ενδιαφέρον είναι ότι οι χώροι αυτοί δεν παράγουν αυτόματα κοινωνική συνοχή επειδή είναι κοινόχρηστοι.
Η σημασία τους διαμορφώνεται μέσα από τις καθημερινές πρακτικές, τη φροντίδα, τις διαπραγματεύσεις και τις σχέσεις των ανθρώπων που τους χρησιμοποιούν. Είναι χώροι όπου το ιδιωτικό και το συλλογικό συναντιούνται, άλλοτε αρμονικά και άλλοτε με δυσκολίες».