Δεν έχουν όλοι οι άνθρωποι την ίδια νοοτροπία γύρω από τη συναίνεση στο σεξ. Θα έπρεπε όμως.
Πόσες φίλες σας θυμούνται κάποιον πρώην σύντροφό τους που δεν ήθελε να βάλει προφυλακτικό; Πόσες άλλες ήταν μεθυσμένες και τις κατηγόρησαν για τον βιασμό τους; Τα παραδείγματα της κουλτούτας του βιασμού είναι πολλά. Με αφορμή τον ομαδικό βιασμό της φοιτήτριας στο πανεπιστήμιο Cornell των ΗΠΑ το 2024 που απασχολεί την επικαιρότητα με αφορμή τις νέες εξελίξεις ρίχνουμε μια ματιά στις αντιλήψεις που οδηγούν σε εγκλήματα αλλά και τον τρόπο που μπορούν αυτές να αλλάξουν.
Τι δεν είναι συναίνεση
Η ψυχολόγος Catherine A. Sanderson σε κείμενό της στο The Conversation εξηγεί τις αντιλήψεις που έχει ο κόσμος σχετικά με τη συναίνεση στο σεξ. Όπως αναφέρει έχει ακόμα στη σκέψη του τη τη μέρα που ως προπτυχιακή φοιτήτρια παρακολούθησε ένα σεμινάριο στη φοιτητική εστία σχετικά με τη συναίνεση στο σεξ. Στο σεμινάριο έμαθαν με σαφήνεια πόσο σημαντικό είναι να είναι κανείς σε θέση να συναινεί με κάποιον που λέει όχι αλλά και όταν ο ίδιος λέει όχι να ξέρει πότε τα όριά του παραβιάζονται. Το μήνυμα ήταν σαφές: Αν ο σύντροφός σου ή παρτενέρ σου πει «όχι» ή «σταμάτα» αλλά εσύ προχωρήσεις στην σεξουαλική πράξη έτσι και αλλιώς, θεωρείται βιασμός.
Θυμάται τότε ότι ένας γνωστός για τις αθλητικές του επιδόσεις φοιτητής, τότε σήκωσε το χέρι του και είπε τα εξής: «Αυτό δεν μπορεί να είναι σωστό. Με βάση αυτόν τον ορισμό τότε με όσους έχω κάνει σεξ, τους έχω βιάσει». Οι περισσότεροι γέλασαν. Δεν μπορούσε να δει τίποτα κακό στην άποψη που εξέφρασε, διότι πίστευε ότι η άποψή του ήταν κάτι που οι περισσότεροι συμμερίζονταν.
Υπόθεση Cornell: Όχι ένας αλλά 50 άτομα ήξεραν τι συμβαίνει δεν έκαναν τίποτα – Γιατί;
Όπως αναφέρει στο άρθρο της η ψυχολόγος που έχει γράψει μεταξύ άλλων ένα βιβλίο για τους λόγους για τους οποίους γιατί οι άνθρωποι μένουν σιωπηλοί όταν έρχονται αντιμέτωποι με προβληματικές συμπεριφορές. βρίσκει εξαιρετικά τραγικό το γεγονός ότι πάνω από 50 άνδρες ενώ μάθαιναν σε πραγματικό χρόνο μέσω chat, για τον ομαδικό βιασμό της φοιτήτριας στο Πανεπιστήμιο Cornell κανένας δεν έκανε κάτι για να το σταματήσει, να βοηθήσει την κοπέλα ή να επικοινωνήσει έστω με το πανεπιστήμιο ή τα τοπικά αστυνομικά τμήματα.
Αυτό το φαινόμενο της απραξίας είναι πολύ συχνό. Υπολογίζεται ότι σε περίπου το ένα τρίτο των σεξουαλικών επιθέσεων, τουλάχιστον ένας ακόμα άνθρωπος που είναι παρών θα μπορούσε να παρενέβη αλλά τις περισσότερες φορές επιλέγει να μην το κάνει.
Οι αντιλήψεις γύρω από τη σεξουαλική βία βρέθηκαν στο επίκεντρο πρόσφατης έρευνας σε φοιτητές ανώτατων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων. Σύμφωνα με τα ευρήματα, πολλοί άνδρες φοιτητές έχουν διαστρεβλωμένη εικόνα για το τι πιστεύουν οι συνομήλικοί τους σχετικά με διαδεδομένους μύθους, όπως «αν μια κοπέλα δεν αντισταθεί σωματικά, δεν μπορείς να πεις ότι ήταν βιασμός» ή «αν μια κοπέλα πάει μόνη της σε δωμάτιο με έναν άνδρα σε πάρτι, φταίει η ίδια αν βιαστεί».
Οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να απαντήσουν πώς θεωρούν ότι θα τοποθετηθούν τόσο οι στενοί τους φίλοι όσο και ο μέσος άνδρας φοιτητής στις ίδιες ερωτήσεις. Τα αποτελέσματα έδειξαν ξεκάθαρα ότι οι περισσότεροι φοιτητές θεωρούσαν πως οι φίλοι και οι συμμαθητές τους είναι πιο υποστηρικτικοί απέναντι σε τέτοιους μύθους απ’ ό,τι οι ίδιοι.
Η λανθασμένη αυτή αντίληψη επηρεάζει αρνητικά τη διάθεση των ανδρών να παρέμβουν για να αποτρέψουν περιστατικά σεξουαλικής βίας. Η πεποίθηση ότι οι άλλοι άνδρες αποδέχονται τέτοιες συμπεριφορές – ακόμη κι αν αυτό δεν ισχύει – λειτουργεί αποτρεπτικά. Μάλιστα, οι αντιλήψεις για τις στάσεις των συνομηλίκων αποτελούν ισχυρότερο παράγοντα πρόβλεψης της προθυμίας για παρέμβαση, σε σχέση με τις ίδιες τις προσωπικές αντιλήψεις για την επιθετικότητα.
Τι στο καλό σκέφτοναι όσοι παραμένουν άπραγοι;
Πίσω από αυτές τις λανθασμένες αντιλήψεις, συχνά βρίσκεται ο φόβος των συνεπειών που μπορεί να έχει η παρέμβαση. Πολλοί άνδρες φοιτητές φοβούνται ότι θα γίνουν αντικείμενο χλευασμού ή θα θεωρηθούν αδύναμοι από τους άλλους άνδρες, σε περίπτωση που καλέσουν κάποιον να λογοδοτήσει για ανάρμοστη συμπεριφορά.
Επιπλέον, άνδρες που έχουν διαπράξει σεξουαλική επίθεση, τείνουν να υπερεκτιμούν το επίπεδο αποδοχής αυτών των συμπεριφορών από τους συνομηλίκους τους. Θεωρούν πως και άλλοι άνδρες έχουν ανάλογη συμπεριφορά, γεγονός που τους κάνει να αισθάνονται άνετα να περιγράφουν προβληματικές πράξεις, ενισχύοντας έτσι την ψευδή εντύπωση πως η σεξουαλική βία είναι πιο συχνή και αποδεκτή απ’ όσο πραγματικά είναι.
Πώς θα αλλάξει η νοοτροπία;
Το βασικό πρόβλημα, σύμφωνα με τα δεδομένα, δεν είναι η ίδια η κοινωνική νόρμα, αλλά η λανθασμένη εικόνα που έχουν οι φοιτητές για αυτή. Ο στόχος είναι να αντιληφθούν τι πραγματικά πιστεύει η πλειονότητα και όχι να αλλάξει η υπάρχουσα νοοτροπία.
Η διόρθωση αυτών των παρανοήσεων μπορεί να συμβάλλει σημαντικά στη μείωση των περιστατικών σεξουαλικής βίας. Φοιτητές που συμμετέχουν σε ειδικά προγράμματα πρόληψης – τα οποία εστιάζουν στη διάψευση μύθων, στην ενίσχυση της σημασίας της συναίνεσης και στη διόρθωση των λανθασμένων αντιλήψεων για τις στάσεις των άλλων – αναφέρουν μειωμένη επιθετικότητα τέσσερις μήνες μετά.
Αυτά τα προγράμματα λειτουργούν με δύο τρόπους. Αρχικά, η ενημέρωση για το τι πραγματικά πιστεύουν οι άλλοι άνδρες ενισχύει την προθυμία να μιλήσουν και να παρέμβουν. Παράλληλα, όσοι διατρέχουν κίνδυνο να επιδείξουν επιθετική συμπεριφορά, ενδέχεται να αλλάξουν στάση όταν διαπιστώσουν ότι οι συνομήλικοί τους δεν την αποδέχονται.
Άλλο αλληλοϋποστήριξη άλλο… συγκάλυψη
Οι στενές ανδρικές παρέες ασκούν συχνά πίεση για αλληλοϋποστήριξη, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε συγκάλυψη αρνητικών συμπεριφορών. Ωστόσο, οι ίδιες δυναμικές μπορούν να αξιοποιηθούν θετικά, ώστε η στήριξη του φίλου να μετατραπεί σε βοήθεια για να κάνει το σωστό και να παραμείνει ασφαλής.
Όπως περιέγραψε ένας φοιτητής-αθλητής, το να προστατεύεις τους συναθλητές σου μπορεί να σημαίνει ότι διακόπτεις μια πιθανή επικίνδυνη κατάσταση, ακόμα κι αν αυτό έχει προσωπικό κόστος. Έτσι, η ομαδική κουλτούρα μπορεί να λειτουργήσει ως μοχλός πρόληψης, μετατρέποντας τη σιωπή σε παρέμβαση για το κοινό καλό.
Η σημασία των πρόληψης μέσω της ψυχοεκπαίδευσης
Η πρόληψη κατά της σεξουαλικής βίας και η εκπαίδευση στην σωστή παρέμβαση τέτοιων περιστατικών αποτελούν βασικές στρατηγικές για την αποτροπή περιστατικών σεξουαλικής επίθεσης. Προγράμματα παρέμβασης θεατών δίνουν έμφαση στη σημασία της έγκαιρης διακοπής ανάρμοστων συμπεριφορών, διδάσκουν συγκεκριμένες δεξιότητες παρέμβασης και υπενθυμίζουν ότι όλοι έχουν ευθύνη στην πρόληψη της σεξουαλικής βίας.
Οι φοιτητές που συμμετέχουν σε τέτοια προγράμματα εμφανίζουν μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση και προθυμία να παρέμβουν όταν παρατηρούν προβληματικές συμπεριφορές. Το σημαντικότερο, τα ποσοστά σεξουαλικής βίας είναι αισθητά χαμηλότερα σε πανεπιστημιουπόλεις όπου εφαρμόζονται αυτά τα προγράμματα. Σύμφωνα με σχετική μελέτη, τα περιστατικά σεξουαλικής παρενόχλησης και παρακολούθησης ήταν μειωμένα κατά 11%, ενώ τα περιστατικά ανεπιθύμητης σεξουαλικής δραστηριότητας με γυναίκες που ήταν σε κατάσταση μέθης ή υπό την επήρεια ουσιών ήταν έως και 17% λιγότερα.
Το παράδειγμα του Cornell δεν είναι ένα μεμονωμένο πρόβλήμα
Είναι εύκολο να θεωρήσει κανείς ότι η φαινομενική αδράνεια απέναντι σε προβληματικές συμπεριφορές, όπως στην περίπτωση του Cornell, αποτελεί μεμονωμένο φαινόμενο ενός συγκεκριμένου πανεπιστημίου ή αφορά μόνο μέλη αδελφοτήτων ή φοιτητές. Ωστόσο, στην πραγματικότητα, οι περισσότεροι έχουν βρεθεί σε καταστάσεις όπου παρατήρησαν ενδεχομένως προβληματική συμπεριφορά και δεν μίλησαν.
Η κατανόηση των φυσιολογικών ψυχολογικών παραγόντων που οδηγούν τους ανθρώπους να παρερμηνεύουν τι σκέφτονται και αισθάνονται οι άλλοι – και η εκμάθηση συγκεκριμένων στρατηγικών παρέμβασης – μπορεί να κάνει ουσιαστική διαφορά στην πρόληψη της σεξουαλικής βίας.
Μέχρι να φτάσουμε στην πρόληψη και στα μαθήματα σεξουαλικής αγωγής ας δούμε επιγραματικά τους κανόνες που αναφέρει στο psychologytoday ο ψυχολόγος David W. Wahl.
Ένας ανήλικος δεν μπορεί να συναινέσει
Ένας μεθυσμένος ή άτομο που δεν επικοινωνεί και δεν έχει διαύγεια δεν μπορεί επίσης να συναινέσει
Το ίδιο ισχύει για οποιονδήποτε έχει νοητική ανικανότητα.
Ένας αναίσθητος ΔΕΝ συναινεί
Ένα άτομο που βρίσκεται σε κατάσταση αναισθησίας δεν έχει τη δυνατότητα να γνωρίζει ή να κατανοεί τι συμβαίνει. Δεν μπορεί να αποσύρει τη συναίνεσή του, επομένως η επαφή μαζί του είναι πάντα μη συναινετική.
Το «όχι» είναι «όχι» ακόμα και κατά τη διάρκεια της πράξης
Η συναίνεση μπορεί να ανακληθεί οποιαδήποτε στιγμή, ακόμη και κατά τη διάρκεια της πράξης. Αν ο σύντροφος πει «όχι», η πράξη πρέπει να σταματήσει αμέσως. Από τη στιγμή που αποσύρεται η συναίνεση, δεν υπάρχει πλέον άδεια για συνέχιση.
Ο εξαναγκασμός δεν είναι πραγματική συναίνεση
Επίσης, δεν υφίσταται συναίνεση όταν κάποιος εξαναγκάζεται, απειλείται ή χειραγωγείται. Ακόμη κι αν πει «ναι», αν αυτό επιτεύχθηκε μέσω πίεσης ή εξαπάτησης, δεν πρόκειται για πραγματική συναίνεση.
Η συναίνεση που δίνεται μια φορά δεν ισχύει αυτόματα για το μέλλον. Κάθε σεξουαλική επαφή απαιτεί εκ νέου σαφή συναίνεση, ανεξάρτητα από το εάν τα άτομα βρίσκονται σε μακροχρόνια σχέση ή σε γάμο. Η έννοια του βιασμού εντός γάμου είναι υπαρκτή.
«Όχι» σημαίνει πάντα «Όχι»
Το «όχι» δεν μπορεί να ερμηνευθεί ως παιχνίδι ή φλερτ. Είναι ξεκάθαρη άρνηση. Το «ίσως» επίσης δεν αποτελεί συναίνεση. Χωρίς σαφές, θετικό «ναι», δεν υπάρχει συναίνεση. Η ικανότητα να πει κάποιος «ναι» με τη θέλησή του είναι απαραίτητη προϋπόθεση.