Ο Εντγκάρ Μορέν, γάλλος κοινωνιολόγος, ανθρωπολόγος, οικολόγος, φιλόσοφος και σκηνοθέτης, έζησε τον βίο του πλήρη. Πολυγραφότατος, παρών με κριτικό πνεύμα σε όλα τα μεγάλα ζητήματα διαφορετικών εποχών από τα χρόνια της γαλλικής αντίστασης έως και τα τελευταία της οικονομικής και κλιματικής κρίσης, διήνυσε μια πορεία από την οποία απέκτησε αξιοπιστία καθώς και την εκτίμηση των συμπατριωτών του που τον έβλεπαν ως ζωντανό θρύλο.
Πρωτοπόρος της «κοινωνιολογίας του παρόντος», σημειώνουν τα γαλλικά μίντια, ο Εντγκάρ Μορέν είχε διευρύνει το πεδίο της επιστήμης σε θέματα που για καιρό είχαν παραμεληθεί από τους ερευνητές. Κινηματογράφος, νέες τεχνολογίες, αθλητισμός, μεταμόρφωση της γαλλικής υπαίθρου, προσδοκίες της νεολαίας: κανένα σύγχρονο φαινόμενο δεν του φαινόταν ανάξιο διερεύνησης. Οι σκέψεις του σχετικά με τις μεταβολές του τρόπου ζωής, σε μια εποχή που η παγκοσμιοποίηση επιταχύνεται, τροφοδοτούσαν τον πνευματικό διάλογο μέσα από τα άρθρα του στη «Monde».
Ο «παππούς όλων των Γάλλων και η μνήμη του προηγούμενου αιώνα» – όπως έγραψε η εφημερίδα «Libération» στο αφιέρωμά της το 2021 όταν ο Μορέν έφτασε τα 100 – έγραψε και συνυπέγραψε περισσότερα από 120 βιβλία. Εργα αυτοβιογραφικά, ανθρωπολογικά, κοινωνιολογικά, φιλοσοφικά, ιστορικά, επιστημολογικά, πολιτικής επιστήμης, βιβλία για τον κινηματογράφο, τη βιολογία, την οικολογία. Ο Μορέν παραπονιόταν μερικές φορές ότι ελάχιστοι είχαν διαβάσει πραγματικά αυτό που θεωρούσε το σημαντικότερο έργο του, «La Méthode».
«Η Μέθοδος» (στα ελληνικά από τις Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου), μια φιλοσοφική πραγματεία έξι τόμων, αναφέρεται στη γνώση, τη φύση και το νόημα της σκέψης, ως ένας διαλογισμός για το «τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος», όπως έγραψε ο φιλόσοφος Ροζέρ-Πολ Ντρουά στη «Monde» το 2001. Οπως ο ίδιος ο Μορέν είχε εξηγήσει, στόχος του ήταν να καταστήσει τους αναγνώστες του «ικανούς να σκέφτονται, παρά την αβεβαιότητα και τις αντιφάσεις».
Ο βίος του
Γεννημένος στο Παρίσι από γονείς που ανήκαν στην εβραϊκή μεσογειακή διασπορά και είχαν ζήσει πολλά χρόνια στη Θεσσαλονίκη, ο Εντγκάρ Μορέν έζησε μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα και το πρώτο τέταρτο του 21ου αιώνα ως ενεργός πρωταγωνιστής και ως κριτικός παρατηρητής. Το 1938, ως έφηβος αντιφασίστας, συσκεύαζε πακέτα με τρόφιμα και ρούχα για τους ισπανούς Δημοκρατικούς. Αργότερα συμμετείχε σε δίκτυα της Αντίστασης όπου συνεργαζόταν με τη συγγραφέα Μαργκερίτ Ντιράς και τον μελλοντικό γάλλο πρόεδρο Φρανσουά Μιτεράν.
Εξι χρόνια μετά το τέλος του πολέμου, σε ένα από τα προσωπικά του κείμενα, το «Autocritique» (1959), περιγράφει με ειλικρίνεια τις λεπτομέρειες γύρω από τη ρήξη του με το Γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα καταγγέλλοντας το σοβιετικό δόγμα: «Η άγνοια και η θρησκευτικότητα δημιούργησαν ένα ιδιαίτερο είδος ευφορίας που δεν ήταν μόνο, ή απλώς, ηλιθιότητα, αλλά και η μυστικιστική μακαριότητα του πιστού».
Το 1960, ο Εντγκάρ Μορέν σκηνοθέτησε μαζί με τον Ζαν Ρους την ταινία «Chronique d’un été» («Χρονικό ενός καλοκαιριού»). Οι δύο σκηνοθέτες στη διάρκεια του καλοκαιριού του 1960 με την κάμερά τους βγαίνουν στους δρόμους του Παρισιού ακολουθώντας κυρίως νέους, φοιτητές ή εργάτες και τους ρωτάνε αν είναι ευτυχισμένοι. Η «κινηματογραφημένη αλήθεια» των απαντήσεών τους σε αυτή την ταινία ανοίγει ένα κεφάλαιο στην ιστορία του γαλλικού σινεμά θεμελιώνοντας το ciné-vérité.
Ο Εντγκάρ Μορέν ασχολήθηκε με τα ακαδημαϊκά του καθήκοντα από τη θέση του διευθυντή Ερευνών στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικής Ερευνας (CNRS) της Γαλλίας. Το διάστημα 1960-1980 υπήρξε επίμονος επικριτής των διαδοχικών τάσεων και «ισμών» που σάρωσαν την ακαδημαϊκή κοινότητα της Γαλλίας: του δομισμού, του μαοϊσμού, του μαρξισμού, της αποδόμησης.
Πίστευε ότι καθένα από αυτά τα συστήματα μείωνε την πολυπλοκότητα του κόσμου. «Εχω μια διαρκή αίσθηση του μυστηρίου των πάντων, του ακατανόητου. Ακόμα δεν έχω ιδέα γιατί γεννήθηκα, γιατί υπάρχω, γιατί κάθομαι σε αυτό το δωμάτιο και σου μιλάω», είπε σε έναν δημοσιογράφο της «Monde» όταν έφτασε τα 101.
Γιατί αυτό ήταν μία από τις αγαπημένες ιδέες του. Για τον Εντγκάρ Μορέν η πολυπλοκότητα σήμαινε αλληλοσυνδεόμενες, αδιαχώριστες μεθόδους σκέψης. To 2018 o «πλανητικός στοχαστής», όπως τον αποκαλούν οι γάλλοι ακαδημαϊκοί σε συνέντευξή του στο περιοδικό του Εθνικού Κέντρου Επιστημονικής Ερευνας (CNRS) «Le Journal», αυτοπροσδιορίζεται λέγοντας: «Υπερασπίζομαι μία ένωση με διαφορετικές κληρονομιές: της ελευθεριακής κληρονομιάς, που αναγνωρίζει το άτομο και την προσωπική του ανάπτυξη, της σοσιαλιστικής κληρονομιάς, που επιδιώκει τη βελτίωση της κοινωνίας και της κομμουνιστικής κληρονομιάς, που προάγει τη ζωή στην κοινότητα. Πιο πρόσφατα, υιοθέτησα επίσης με σθένος την οικολογική κληρονομιά».
«Συχνά η λογική της Ιστορίας είναι εκ των υστέρων εξορθολογισμός της»
«ΤΑ ΝΕΑ» είχαν ζητήσει και εξασφαλίσει προδημοσίευση από το επερχόμενο βιβλίο του Εντγκάρ Μορέν με τίτλο «Μας δίνει η Ιστορία μαθήματα;» (από τις εκδόσεις Πατάκη, περίπου στα μέσα Ιουνίου, σε μετάφραση Ανδρέα Παππά) πριν από την είδηση του θανάτου του. Ας είναι και αυτή η δημοσίευση αποσπάσματος – από το όγδοο κεφάλαιο – ένας ελάχιστος φόρος τιμής στο απόσταγμα ζωής που μας πρόσφερε.
Το απόσπασμα:
Ήδη από την περίοδο των πανεπιστημιακών σπουδών μου, η ενασχόλησή μου με την Ιστορία επηρέαζε καθοριστικά τον τρόπο σκέψης μου· άλλωστε, η προσέγγιση μέσα από το πρίσμα της Ιστορίας είναι αδιαμφισβήτητη σε οτιδήποτε έχω γράψει. Επίσης, κατά τη διάρκεια του μακρού βίου μου δεν έπαψε ποτέ να με απασχολεί το ερώτημα αν υπάρχουν «μαθήματα» που μπορούμε να αντλήσουμε από την Ιστορία· το ερώτημα, δηλαδή, που κυριαρχεί στο ανά χείρας βιβλίο…
Η ερμηνεία της Ιστορίας ακροβατεί συχνά μεταξύ δυο αντιφατικών μεταξύ τους προσεγγίσεων, τις οποίες μάλιστα λίγοι ιστορικοί τολμούν να υιοθετούν παράλληλα: από τη μια της αντίληψης ότι η Ιστορία διέπεται από νόμους και κανόνες, κυρίως σε ό,τι αφορά τις οικονομικές βάσεις, και από την άλλη της έμφασης στον ρόλο του τυχαίου και του απρόβλεπτου στοιχείου, ενός sound and fury (σ.σ.: βουή και αντάρα), καθώς και σε εκείνον των «μεγάλων ανδρών», οι οποίοι σφραγίζουν όχι μόνο την εποχή τους αλλά και τις μελλοντικές εξελίξεις. Έτσι, ο Μέγας Αλέξανδρος συνέτριψε την Περσική Αυτοκρατορία, κατέλαβε την Αίγυπτο και ένα τμήμα της Ασίας, αλλά άφησε και σε μια ολόκληρη περίοδο, τη λεγόμενη «ελληνιστική», τη σφραγίδα του ελληνικού πολιτισμού. Θα μπορούσα επίσης να αναφέρω τον Ναπολέοντα Βοναπάρτη, του οποίου η σταδιοδρομία ξεκίνησε με τις νίκες του στην εκστρατεία της Ιταλίας, συνεχίστηκε με τις νίκες του κατά των συνασπισμένων εναντίον του μεγάλων ευρωπαϊκών δυνάμεων της εποχής, για να ακολουθήσει καθοδική πορεία μετά την αποτυχία της εκστρατείας του κατά της Ρωσίας Στη Γαλλία η ορθολογική προσέγγιση της Ιστορίας εκφράστηκε κυρίως με τη λεγόμενη σχολή των Annales (Lucien Febvre, Marc Bloch, Fernand Braudel κ.ά.). Η προσφορά αυτής της σχολής ήταν κατά κύριο λόγο η έμφασή της στους οικονομικούς, κοινωνικούς αλλά και ιδεολογικούς παράγοντες. Ενδεικτικά, στο έργο του για τον Ραμπελαί, ο Lucien Febvre υποστήριζε ότι, με βάση τα δεδομένα της εποχής του, ο Ραμπελαί δε θα μπορούσε να είναι άθεος. Από την άλλη, σε εποχές όπου η θρησκεία ήταν παντοδύναμη, είναι αρκετά πιθανό, ακόμα και αν κάποιος ήταν άθεος, να το έκρυβε.
Νομίζω ότι «έλλειμμα» της σχολής των Annales ήταν πως υποβάθμιζε τον ρόλο των γεγονότων και των ισχυρών προσωπικοτήτων. Προσωπικά, ήμουν υπέρμαχος της επανόδου σε μια προσέγγιση της Ιστορίας που να μην υποβαθμίζει τα γεγονότα. Μάλιστα, ένα από τα τεύχη του περιοδικού Communications, που εξέδιδα, το είχα αφιερώσει στον ρόλο των γεγονότων στην Ιστορία, εξασφαλίζοντας μάλιστα συμβολές προς αυτή την κατεύθυνση και από οπαδούς της σχολής των Annales. Στο τεύχος αυτό του Communications υποστήριζα τον ρόλο τόσο των φυσικών συμβάντων (συγκρούσεις άστρων, μαύρες τρύπες, διαμόρφωση των ειδών, αλληλεπιδράσεις οικοσυστημάτων) όσο και πολλών ανθρωπογενών γεγονότων στη διαμόρφωση του κόσμου στον οποίο ζούμε. Παράλληλα, έχω αφιερώσει μελέτες μου σε γεγονότα όπως ο Μάης του 1968 ή η υπόθεση με
τις φήμες για τις εξαφανισμένες γυναίκες στην Ορλεάνη το 1969, προσπαθώντας να δείξω την ύπαρξη ταυτόχρονα ορθολογικών και ανορθολογικών εξηγήσεων για όσα είχαν συμβεί. Επίσης, το 1969-1970 υιοθέτησα εν μέρει την προσέγγιση των Adorno και Horkheimer, σύμφωνα με την οποία ο ορθός λόγος μπορεί να οδηγήσει σε συμπεριφορές όχι μόνο παράλογες, αλλά ενίοτε και εξαιρετικά επικίνδυνες.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα οι εκ πρώτης όψεως ορθολογικές επιστημονικές μέθοδοι που αξιοποιήθηκαν για την εξολόθρευση των Εβραίων της Ευρώπης στα ναζιστικά στρατόπεδα εξόντωσης. Αλλά και ευρύτερα, δύσκολα μπορεί να παραβλέψει κάποιος ότι στις μέρες μας οι επιστημονικές και τεχνικές πρόοδοι έχουν τεθεί εν πολλοίς στην υπηρεσία των εξοπλισμών και των πολέμων. Στον βαθμό που υπάρχει «λογική» στην Ιστορία, αυτή δεν είναι θέμα μεμονωμένων έλλογων συμπεριφορών, όσο των οικονομικοκοινωνικών νομοτελειών που τη διέπουν, έστω και αν ορισμένες φορές είναι δύσκολο να διακρίνουμε τον ρόλο που αυτές οι νομοτέλειες διαδραματίζουν.
Έτσι, για να επανέλθω στην πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, δεν είναι εύκολο να αξιολογηθεί σε ποιον βαθμό ήταν αποτέλεσμα οικονομικών αδυναμιών της, σε ποιον βαθμό είχε πολιτικά και στρατιωτικά αίτια και σε ποιον βαθμό έπαιξαν ρόλο οι λεγόμενες βαρβαρικές επιδρομές. Πάνω απ’ όλα, δύσκολα μπορεί κάποιος να αγνοήσει την άποψη σύμφωνα με την οποία η Ιστορία είναι γέννημα των πολέμων, αλλά και οι πόλεμοι είναι γέννημα της Ιστορίας. Μελετώντας τους πολέμους, τις σφαγές, τις καταστροφές ολόκληρων πολιτισμών στο πέρασμα των αιώνων, όπως κάνει ο Gaston Bouthoul στο έργο του Πραγματεία πολεμολογίας, δεν μπορεί κάποιος να τα θεωρήσει όλα αυτά, όλο αυτό το the sound and the fury, περιθωριακά φαινόμενα, να μην εντοπίσει τη διαρκή παρουσία ενός βάρβαρου ανορθολογισμού στην Ιστορία της ανθρωπότητας. Συχνά αυτό που εκλαμβάνουμε σαν «λογική της Ιστορίας» δεν είναι παρά ένας εκ των υστέρων εξορθολογισμός της.