Ψυγείο, ηλεκτρική κουζίνα, πλυντήριο, καλοριφέρ, πάγκος, τραπέζι, ηλεκτρικές συσκευές, καλώδια και φωτιστικά· όλα ντυμένα με λευκή δαντέλα.
Στη σιδερώστρα, επίσης καλυμμένη με δαντέλα, διακρίνεται το καφέ σημάδι από ένα παλιό κάψιμο του σίδερου, που έχει κι αυτό ντυθεί με δαντέλα.
Δίπλα, ένα φλιτζάνι ελληνικού καφέ αναποδογυρισμένο. Το κατακάθι έχει κυλήσει στα τοιχώματά του και στον ντελβέ, ίσως, μπορεί κανείς να διαβάσει το μέλλον. Ή μήπως, σε αυτή την περίπτωση, το παρελθόν;
Κοιτάζοντας τη βραβευμένη εγκατάσταση «Λευκό Ρεύμα» του Διονύση Χριστοφιλογιάννη, επιστρέφουν στη μνήμη τα χέρια της γιαγιάς μου. Έπλεκε με το βελονάκι δαντέλες για πετσετάκια, για μωρουδιακά καλτσάκια και για τραπεζομάντιλα, ενώ άκουγε τις κουβέντες μας, αλλά το μυαλό της έμοιαζε να ξεκουράζεται.
Οι χειροποίητες δαντέλες αποτελούσαν κομμάτι της ελληνικής οικογενειακής πραγματικότητας πριν από μερικές δεκαετίες, ακόμη κι όταν αστειευόμασταν με τα παλιομοδίτικα κροσέ πλεκτά που στόλιζαν έπιπλα και ηλεκτρικές συσκευές.
«Τα σεμεδάκια πάνω στις τηλεοράσεις είναι μια υπέροχη εικόνα. Υπάρχει κάτι παράλογο αλλά και βαθιά ανθρώπινο σε αυτή την ανάγκη να εξημερώνουμε την τεχνολογία, να καλύπτουμε ένα μηχάνημα με κάτι που φτιάχτηκε με τα χέρια», λέει ο Διονύσης Χριστοφιλογιάννης στη συζήτησή μας που γίνεται με αφορμή αυτή την πιο πρόσφατη δουλειά του.
Με το «Λευκό Ρεύμα» ο καλλιτέχνης απέσπασε το δεύτερο από τα πέντε βραβεία της φετινής έκθεσης που διοργανώνει η ΔΕΗ. Στην περίπτωσή του η διάκριση αφορά μια εγκατάσταση που ανασυνθέτει έναν ολόκληρο οικιακό χώρο, από την κουζίνα και τις ηλεκτρικές συσκευές μέχρι τα έπιπλα και τα μικρά αντικείμενα που συνήθως περνούν απαρατήρητα.
Όλα έχουν φτιαχτεί ή καλυφθεί με λευκή δαντέλα. Το αποτέλεσμα είναι ένα περιβάλλον αναγνωρίσιμο και ταυτόχρονα αδύνατο να κατοικηθεί: οι συσκευές διατηρούν το σχήμα τους, αλλά έχουν χάσει τη λειτουργία τους. Το ψυγείο δεν ψύχει, η κουζίνα δεν μαγειρεύει, τα καλώδια δεν μεταφέρουν ρεύμα. Τα αντικείμενα παραμένουν στη θέση τους σαν να περιμένουν κάποιον να επιστρέψει και να τα «ζωντανέψει».
Η δαντέλα βρίσκεται στο επίκεντρο της εικαστικής πρακτικής του Χριστοφιλογιάννη εδώ και δεκαέξι χρόνια. Από το «Sleeping Car» του 2010, όπου ένα αυτοκίνητο Smart καλύφθηκε με χειροποίητα πλεκτά της μητέρας του, μέχρι τις γλυπτικές εγκαταστάσεις, τις περφόρμανς και τα βίντεο που ακολούθησαν, ο καλλιτέχνης επιστρέφει σε ένα υλικό που φέρει πολλές και συχνά αντικρουόμενες σημασίες.
Δεν τον ενδιαφέρει μόνο η αισθητική του, αλλά η σχέση του με τη χειρωνακτική εργασία, την ανάμνηση, το σώμα και τον ιδιωτικό χώρο. Όταν η δαντέλα καλύπτει ένα βιομηχανικό αντικείμενο, ένα γλυπτό ή μια ανθρώπινη μορφή, η αρχική του ταυτότητα μετατοπίζεται. Το σκληρό γίνεται εύθραυστο, το χρηστικό χάνει την αξία του, το οικείο αποξενώνεται.
Η αφετηρία αυτής της διαδρομής ήταν επιπλέον μια οικογενειακή χειρονομία. Για το «Sleeping Car» η μητέρα του Διονύση έπλεξε τα καλύμματα που έντυσαν το αυτοκίνητο. Εκείνος ήθελε να φέρει σε επαφή δύο κόσμους που μοιάζουν ασύνδετοι: ένα βιομηχανικό αντικείμενο και τη δουλειά των χεριών.
«Για εκείνη, το πλέξιμο ήταν μια πράξη συνδεδεμένη με τη φροντίδα, τον χρόνο και την ανάγκη να δημιουργεί κάτι με τα χέρια της. Για μένα, αυτή η εργασία είχε ήδη μια ιδιαίτερη αξία, ανεξάρτητα από το αν ονομαζόταν τέχνη», μας εξηγεί ο ίδιος. Το αποτέλεσμα ήταν παράξενο, τρυφερό και λίγο αστείο. Ένα αυτοκίνητο που, αντί να κινείται, έμοιαζε να έχει σκεπαστεί για να κοιμηθεί.
Στο «Λευκό Ρεύμα» η δαντέλα, αντί να καλύπτει απλώς τα αντικείμενα, αναλαμβάνει να τα «κατασκευάσει» από την αρχή. Και η αντίθεση ανάμεσα στην ηλεκτρική και την ανθρώπινη ενέργεια γίνεται πιο έντονη: από τη μια μεριά είναι οι συσκευές που υποτίθεται ότι διευκολύνουν τη ζωή, από την άλλη η αόρατη εργασία που εξακολουθεί να τη συντηρεί.
Έχετε ντύσει με δαντέλα ένα αυτοκίνητο, καρέκλες, μια πόρτα, ακόμη και μια φαλλική μορφή. Τι αναζητάτε σε αυτή τη χειρονομία;
Με ενδιαφέρει κυρίως η αλλαγή ταυτότητας. Η προστασία και η διακόσμηση είναι η αφετηρία, αλλά αυτό που με απασχολεί είναι τι συμβαίνει όταν ένα αντικείμενο χάνει την αυτονόητη λειτουργία του. Δεν θέλω να ομορφύνω τα αντικείμενα. Θέλω να τα κάνω λίγο ξένα προς τον εαυτό τους, ώστε να τα κοιτάξουμε ξανά. Η δαντέλα μπορεί να κάνει κάτι σκληρό να φαίνεται εύθραυστο, κάτι βαρύ να μοιάζει ελαφρύ, κάτι επιθετικό να γίνεται σχεδόν τρυφερό. Στο «Afterlife», η δαντέλα γίνεται σάβανο πάνω σε έναν αρχαϊκό Κούρο και στη συνέχεια καίγεται. Στην «Προίκα», καλύπτει μια φαλλική μορφή, μεταφέροντας πάνω της την ιστορία της γυναικείας χειροτεχνίας. Στο «White Torso», μεταμορφώνει το σώμα ενός χορευτή σε μια σχεδόν μηχανική κατασκευή. Κάθε φορά το ίδιο υλικό παράγει διαφορετικές αναγνώσεις.
Κοιτάζοντας την εγκατάσταση «Λευκό Ρεύµα», αναρωτήθηκα τι μένει από ένα σπίτι όταν αφαιρείται η χρηστικότητά του.
Όταν αφαιρείς τη χρηστικότητα από ένα σπίτι, μένουν οι άνθρωποι, ακόμη κι αν δεν βρίσκονται εκεί. Μένουν οι κινήσεις τους, οι συνήθειες, οι ώρες που πέρασαν μέσα σε αυτό. Ένα τραπέζι δεν είναι μόνο ένα αντικείμενο πάνω στο οποίο τρώμε. Είναι όλες οι συζητήσεις που έγιναν γύρω του. Μια κουζίνα δεν είναι μόνο ένας χώρος προετοιμασίας φαγητού, αλλά ένας τόπος εργασίας, φροντίδας και συχνά αόρατης προσφοράς.
Πόσο χώρο αφήνετε στα αντικείμενα που αναδημιουργείτε για τη νοσταλγία ή το χιούμορ και τι ρόλο παίζει για εσάς η ανατροπή των στερεοτύπων;
Υπάρχει νοσταλγία, αλλά δεν με ενδιαφέρει να εξιδανικεύσω το παρελθόν. Υπάρχει και χιούμορ, γιατί μια ολόκληρη κουζίνα φτιαγμένη από δαντέλα είναι από μόνη της μια παράλογη εικόνα. Κυρίως όμως υπάρχει μια διάθεση να ανατρέψω ορισμένα δεδομένα: τη δαντέλα ως αποκλειστικά γυναικεία απασχόληση, την κουζίνα ως δεδομένο χώρο της γυναίκας, την τεχνολογία ως υπόσχεση απελευθέρωσης από την εργασία. Με ενδιαφέρει επίσης η αντίθεση ανάμεσα στην ηλεκτρική και την ανθρώπινη ενέργεια. Η μία κινεί τις συσκευές, η άλλη συντηρεί την καθημερινή ζωή. Η δεύτερη συχνά παραμένει αόρατη.
Αν εγκαταλείπατε αύριο τη δαντέλα, ποιο υλικό θα μπορούσε να πάρει τη θέση της; Έχει πλέον γίνει ένας τρόπος να σκέφτεστε τον κόσμο;
Στην πραγματικότητα, έχω ήδη αρχίσει να αντικαθιστώ τη δαντέλα με άλλα υλικά. Στο «Help in Weakness» και στο «Embroidered Riches», για παράδειγμα, χρησιμοποιώ το ψωμί για να δημιουργήσω περίτεχνες μορφές που θυμίζουν κέντημα. Στο «Death Mask», η δαντέλα επιμεταλλώνεται με χαλκό. Θα μπορούσα να χρησιμοποιήσω μέταλλο, ψωμί, μάρμαρο, κεραμικό ή οποιοδήποτε άλλο υλικό. Δεν αισθάνομαι ότι είμαι δεσμευμένος στη δαντέλα. Αυτό που με ενδιαφέρει είναι οι αντιφάσεις που δημιουργεί ένα υλικό όταν το μεταφέρεις εκεί όπου δεν ανήκει. Ύστερα από δεκαέξι χρόνια, η δαντέλα έχει γίνει πράγματι ένας τρόπος σκέψης. Είναι ένα υλικό γεμάτο κενά, αλλά αυτά τα κενά είναι που συγκρατούν τη μορφή της. Ίσως αυτό να είναι και το πιο ενδιαφέρον για μένα: ότι πολλές φορές αυτό που απουσιάζει είναι εξίσου σημαντικό με αυτό που βλέπουμε.
Info: Η έκθεση «Η ΔΕΗ Συναντά την Τέχνη Vol. 2» φιλοξενείται στις ιστορικές εγκαταστάσεις του Ατμοηλεκτρικού Σταθμού της ΔΕΗ στο Νέο Φάληρο έως τις 10 Ιανουαρίου 2027