Βία και εξουσία

Η βία αποτελεί μορφή άσκησης ισχύος που δεν νομιμοποιείται ηθικά απλώς και μόνο επειδή επικαλείται κάποιον σκοπό. Ο Τόμας Χομπς (1588-1679), περιγράφοντας την εφιαλτική κατάσταση της ζωής των ανθρώπων εκτός των ορίων του νόμου και της ηθικής ως πόλεμο όλων εναντίον όλων, υπογράμμιζε την ανάγκη ύπαρξης ενός κοινωνικού συμβολαίου για την αποφυγή της αμοιβαίας εξόντωσης. Είναι ανόητη, ρηχή και «απολίτικη» η καταδίκη της βίας από όπου κι αν προέρχεται, εφόσον δεν διακρίνουμε τις βίαιες συμπεριφορές, δεν τις εντάσσουμε σε ορθολογικό πλαίσιο ούτε τις αξιολογούμε ως διαδικασίες κοινωνικής μάθησης (social learning), δηλαδή ως διαγωγή που εκπορεύεται από τη διάδρασή μας με το περιβάλλον.

Δεν λησμονούμε ότι η αποδοχή της θεσμικής βίας αποτελεί ομοίως προϊόν κοινωνικής μάθησης. Παιδιόθεν μαθαίνουμε (κοινωνικοποίηση) την υπακοή στο κράτος, στους θεσμούς και στα τερατώδη τραπεζικά ιδρύματα θεωρώντας νόμιμη τη βία τους. Ο Μαξιμίλιαν Βέμπερ (1864-1920) περιέγραψε ως χαρακτηριστικό του σύγχρονου κράτους το «μονοπώλιο της νόμιμης φυσικής βίας» εντός μιας επικράτειας. Αυτό το αναλυτικό εργαλείο μάς επιτρέπει να κατανοήσουμε πώς η εξουσία εργαλειοποιεί τη νομιμότητα, για να δικαιολογήσει τη δική της καταστολή, καθιστώντας «παράνομη» κάθε άλλη αντίδραση.

Τα παγκοσμιοποιημένα συμφέροντα στον αδυσώπητο πόλεμο των κάθε λογής συσπειρώσεων κεφαλαίου εις βάρος των αδυνάτων του κόσμου είναι τεράστια. Είναι όμως θεμιτό να δικαιούνται οι άνθρωποι να παραβλέπουν τις ηθικές απαγορεύσεις που επιβάλλονται επιλεκτικά και να αντιστέκονται στην «άοπλη διαφθορά», που τους ασκείται με ολοκληρωτική βία;

Είδαμε το κύμα νεανικών και κοινωνικών διαμαρτυριών, στην Ισπανία για την οξυμένη στεγαστική κρίση, στην Ιταλία και στην Ελλάδα για το κόστος ζωής και την υποχρηματοδότηση της παιδείας και του κοινωνικού κράτους. Η μαχητική Τζόρτζια Μελόνι έσπευσε να καταδικάσει απερίφραστα τα επεισόδια και τις συγκρούσεις στο Μιλάνο και στο Τορίνο, αυστηροποιώντας παράλληλα τους νόμους για τις δημόσιες συναθροίσεις.

Ο Εντι Ράμα επέβαλε υπέρογκα πρόστιμα για την παρουσία κάποιου σε διαδήλωση που θα εξελιχθεί σε βίαιη. Αυτές οι οριζόντιες καταδίκες αποτελούν επικοινωνιακό «προπέτασμα καπνού»· εστιάζοντας στις σπασμένες βιτρίνες ή στις μολότοφ εξομοιώνουν εκατοντάδες χιλιάδες ειρηνικούς διαδηλωτές με τις απολίτικες περιθωριακές ομάδες, αποπολιτικοποιούν τις κινητοποιήσεις και δεν αποκρίνονται στα προβλήματα καθεαυτά.

Υπογραμμίζουμε τα ηθικά ζητήματα που εγείρονται στις αναμετρήσεις μεταξύ ισχυρών και αδυνάτων. Στην Ισπανία οι κατασκηνώσεις στην Πουέρτα ντελ Σολ οφείλονται στην αναγκαστική, βίαιη έξωση της ανάπηρης συνταξιούχου, η οποία απεβίωσε λίγο μετά. Στο Σύνταγμα το κάμπινγκ διαμαρτυρίας αφορούσε τα ενοίκια και την ακρίβεια αναφορικά με τις σπουδές των φοιτητών.

Η «νόμιμη» θεσμική βία, όπως η οικονομική εξαθλίωση, χαίρει κρατικής ασυλίας, αλλά η παραβατικότητα της αντίδρασης των αδυνάτων παντοιοτρόπως στηλιτεύεται. Η αδιαφορία να διακρίνουμε τη βία του καταπιεστή από τη βία του καταπιεσμένου είναι επιλογή προσβλητική. Οι αναλυτές διεθνώς τονίζουν ότι η έκρηξη της Gen Z στην Ευρώπη έχει ως κοινή ρίζα τη διάρρηξη του κοινωνικού συμβολαίου και την αίσθηση ότι οι κυβερνήσεις αδιαφορούν για τη δημόσια παιδεία, τη στέγαση και το δικαίωμα στη ζωή. Οταν, όμως, κάποια κυβέρνηση απλώς καταδικάζει τις ταραχές αδυνατεί να αναγνώσει την κοινωνική πραγματικότητα.

Απέναντι στην υποκρισία, η πολιτική πρόταση δεν είναι η τυφλή οπισθοχώρηση στον «πόλεμο όλων εναντίον όλων», ούτε η αποδοχή του κρατικού μονοπωλίου της καταστολής. Προτείνουμε μια συνολική επαναδιαπραγμάτευση του κοινωνικού συμβολαίου μέσα από τη συγκρότηση ενός οργανωμένου, μαζικού και πολιτικά συνειδητοποιημένου κινήματος των αδυνάτων. Απάντηση στη δομική βία του συστήματος δεν αποτελεί η αποσπασματική παραβατικότητα, αλλά ο θεσμικός μετασχηματισμός μέσω της διεκδίκησης της κοινωνικής δικαιοσύνης, της καθολικής πρόσβασης στη στέγαση και στη δημόσια παιδεία, και ο εκδημοκρατισμός των οργάνων εξουσίας. Η κοινωνική ειρήνη θα εδραιωθεί όταν οι δρόμοι της Ευρώπης μετατραπούν από πεδία εκτόνωσης της οργής σε χώρους οργανωμένης πολιτικής πίεσης, εξαναγκάζοντας την εξουσία να αποδώσει τον πλούτο και τα δικαιώματα σε όσους τα αποστερεί.

Ο Κώστας Θεολόγου είναι καθηγητής ΕΜΠ και διευθυντής του τομέα Ανθρωπιστικών, Κοινωνικών Επιστημών και Δικαίου της Σχολής ΕΜΦΕ