Η χαμένη (μεσαία) τάξη

Η «αντιπαροχή» ήταν μια έξυπνη ιδέα για τη στέγαση του αυξανόμενου πληθυσμού στις πόλεις στη μετεμφυλιακή Ελλάδα. Είχε όμως ένα δεύτερο, κοινωνικό, αποτέλεσμα. Δημιούργησε μια ευρύτατη τάξη μικροϊδιοκτητών, οι οποίοι σε μια ριζική πολιτική ανατροπή είχαν «να χάσουν κάτι περισσότερο από τις αλυσίδες τους». Μετείχαν στο οικονομικό σύστημα με ένα μικρό έστω κεφάλαιο. Γι’ αυτό ήταν πετυχημένη η δεξιά προπαγάνδα ότι «οι κομμουνιστές θα πάρουν τα σπίτια σας…». Πριν το 1981, το έλεγαν ακόμη και για το ΠΑΣΟΚ.

Δεν νομίζουμε ότι η δημιουργία μιας ευρύτατης μεσαίας τάξης ήταν στους στόχους εκείνων που εμπνεύσθηκαν και υλοποίησαν το πρόγραμμα της αντιπαροχής. Η μεσαία τάξη σε όλες τις δυτικές κοινωνίες δεν ήταν προϊόν κάποιου πολιτικού σχεδίου.

Ήταν συνέχεια της προηγούμενης οικονομικής οργάνωσης, αλλά ταυτόχρονα έκλεινε τρύπες του βιομηχανικού καπιταλισμού: το μπακάλικο που πουλούσε (πολλές φορές χύμα) τα βιομηχανικά πλέον παραγόμενα τρόφιμα· το ραφτάδικο, το τσαγκαράδικο· το ταξί που εξυπηρετούσε μεταφορικές ανάγκες οι οποίες δεν καλύπτονταν από τα μέσα μαζικής μεταφοράς κ.ά.

Αυτή η μεσαία τάξη υπήρξε ο κορμός του πολιτικού κέντρου σε όλη τη Δύση. Ηταν άνθρωποι που είχαν την τόλμη να ρισκάρουν ανοίγοντας μια επιχείρηση, αλλά όχι τόσο ώστε να αποκτήσουν «μεγάλα καράβια», που συνοδεύονται από «μεγάλες φουρτούνες».

Αντίστοιχη ήταν και η πολιτική τους συμπεριφορά. Θαύμαζαν τους επαναστάτες, αλλά – όπως έλεγε ο αμερικανός συγγραφέας Λίο Κάλβιν Ρόστεν – «εκατό χρόνια μετά τον θάνατό τους». Ηθελαν αλλαγές, αλλά πάντα με μέτρο, το οποίο υπήρξε κυμαινόμενο: άλλοτε δυσδιάκριτες κι άλλοτε ακόμη πιο μικρές. Πάντως η μεσαία τάξη υπήρξε ο καταλύτης της πολιτικής σταθερότητας.

Ο καπιταλισμός όμως έχει το χούι να επεκτείνεται παντού, ή όπως έλεγαν ο Καρλ Μαρξ και ο Φρίντριχ Ενγκελς «η συνεχής ανατροπή της παραγωγής, ο αδιάκοπος κλονισμός όλων των κοινωνικών καταστάσεων, η αιώνια αβεβαιότητα και κίνηση διακρίνουν την αστική εποχή από όλες τις προηγούμενες. Διαλύονται όλες οι στέρεες, σκουριασμένες σχέσεις με την ακολουθία τους από παλιές σεβάσμιες παραστάσεις και αντιλήψεις κι όλες οι καινούργιες που διαμορφώνονται παλιώνουν πριν προλάβουν να αποστεωθούν» («Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος», 1848).

Η μεσαία τάξη πιέστηκε αμέσως. Τα σουπερμάρκετ κατάπιαν τα μπακάλικα, οι βιομηχανίες ενδυμάτων και υποδημάτων τις βιοτεχνίες, οι πλατφόρμες τα ταξί κ.ο.κ. Ταυτοχρόνως όμως άλλαξε και η σύνθεσή της. Σήμερα στη μεσαία τάξη συμπεριλαμβάνονται γιατροί, δικηγόροι, εργαζόμενοι με ειδικές δεξιότητες, όσοι κατέχουν «πνευματικό κεφάλαιο».

Οικονομικές μελέτες δείχνουν ότι η μεσαία τάξη της Δύσης ήταν η χαμένη (ή έστω η ελάχιστα κερδισμένη) από τη μεγάλη ανακατάταξη της οικονομίας, που ονομάστηκε παγκοσμιοποίηση. Εν τω μεταξύ η τεχνητή νοημοσύνη άρχισε να απειλεί και τις νέες επενδύσεις της, τη συσσώρευση δηλαδή «πνευματικού κεφαλαίου». Οι κατέχοντες ειδικές δεξιότητες εργαζόμενοι, εργοδηγοί κ.λπ. ήταν χαμένοι εξαρχής λόγω μεταφοράς των βιομηχανικών μονάδων σε τρίτες χώρες. Τώρα «AI agents» αντικαθιστούν βοηθούς δικηγόρων, λογιστών, μεταφραστές κ.λπ., ενώ η… υπόσχεση είναι ότι έρχεται η σειρά των δικηγόρων, λογιστών, δηλαδή όλων μας, αλλά και του πολιτικού συστήματος, όπως το ξέρουμε.

Η καδμεία νίκη του φιλελευθερισμού

Για τον οικονομολόγο Ντάρον Ατζέμογλου, το πολιτικό σύστημα όπως το ξέρουμε, η φιλελεύθερη δημοκρατία, αποτυγχάνει επειδή πέτυχε την προηγούμενη περίοδο. Προσέφερε όσα υποσχέθηκε.

«Η επιτυχία του φιλελευθερισμού υπήρξε αξιοσημείωτη», λέει ο ίδιος. «Το είδος των ελευθεριών, η πρόσβαση σε δημόσια αγαθά, η πολιτική συμμετοχή και η ευημερία που διαχέεται ευρέως – παρά την πολύ υψηλή ανισότητα –, όλα (…) πηγάζουν από τις προσδοκίες που έφτιαξαν οι φιλελεύθερες ιδέες και υλοποιήθηκαν στο πλαίσιο των φιλελεύθερων δημοκρατικών θεσμών» (Persuasion, 4.8.2026). Στο τελευταίο βιβλίο του σημειώνει ότι «ο εκτροχιασμός του φιλελευθερισμού ήταν αποτέλεσμα πολλών ταυτόχρονων τάσεων», όπως το γεγονός ότι «οι οικονομικές του υποσχέσεις ήταν ελπιδοφόρες και ρεαλιστικές κατά την εποχή της μαζικής παραγωγής».

Αλλαξε, όμως, και ο φιλελευθερισμός «όταν οι πτυχιούχοι έγιναν το πολυπληθέστερο κομμάτι του πληθυσμού και αυτό έκανε τις φιλελεύθερες δημοκρατίες λιγότερο πρόθυμες να αναζητήσουν λύσεις στις μεταβιομηχανικές προκλήσεις που έπλητταν βαριά τους λιγότερο μορφωμένους. Αυτό ήταν ένα αμάρτημα παράλειψης.

Το αμάρτημα πράξης ήταν ότι η μορφωμένη ελίτ της μεταβιομηχανικής εποχής εγκατέλειψε πολλές από τις βασικές αρχές του φιλελευθερισμού, μεταξύ των οποίων τη δέσμευση στην αυτοδιακυβέρνηση, στην κοινότητα και στην κοινή ευημερία, που υπήρξαν καθοριστικές για την επιτυχία της φιλελεύθερης δημοκρατίας στο παρελθόν». Εν ολίγοις, όταν η φιλελεύθερη δημοκρατία έγινε κατεστημένο, «δεν προσαρμόστηκε στις νέες συνθήκες. Χειρότερα, οι φιλελεύθεροι έχασαν τον μπούσουλα και, μαζί του, κάποιες από τις αξίες του φιλελευθερισμού».