Αν ζούσε ο… Ανδρέας Παπανδρέου: Θα έκανε απλώς ένα νεύμα στο κόμμα του

Δεν είναι εύκολο κάποιος να μείνει στην ιστορία με το μικρό του όνομα. Οταν όμως γίνεται αναφορά στον Ανδρέα, όλοι ξέρουν, δεν χρειάζονται άλλες εξηγήσεις. Αυτός ο Ανδρέας όμως, ο ένας, δεν είχε μόνο ένα πρόσωπο – και σε μια εποχή τόσο γρήγορη, τόσο διαρκώς εξελισσόμενη όπως η τωρινή, όλα του τα πρόσωπα θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για έναν διαφορετικό συμβολισμό. Αν ζούσε, θα σήμαινε για τον καθένα κάτι διαφορετικό. Για εκείνον, όμως, η διαδρομή θα ήταν μόνο μία, αναπόφευκτη.

Ο άρτι αφιχθείς στην Ελλάδα με το μαύρο ζιβάγκο, το 1974, πιθανώς να έβλεπε την κατάσταση που επικρατεί σήμερα στον προοδευτικό χώρο και να σκεφτόταν πως η λύση είναι απλή, αρκεί όλοι να έχουν το θάρρος να καταλάβουν τι πρέπει να κάνουν. Ο χορτασμένος πρωθυπουργός που είδε όσα έχτισε να καταρρέουν, το 1989, θα γελούσε με τον πανικό που έπιασε τα στελέχη του ΠΑΣΟΚ όταν είδαν την ΕΛΑΣ να τους προσπερνάει στις δημοσκοπήσεις – γιατί δύο σκληροί αντίπαλοι, ένας εκ δεξιών (με επώνυμο που είχε πολιτική συνέχεια) και ένας εξ αριστερών (με ιερά τοτέμ στο τιμόνι), τον έστειλαν μέχρι και στο Ειδικό Δικαστήριο, όμως δεν κατάφεραν ούτε τότε να τον κάμψουν.

Ο Παπανδρέου της ανατροπής του 1993, της μεγαλύτερης πολιτικής επιστροφής της Μεταπολίτευσης, θα έκανε απλώς ένα νεύμα στο κόμμα του, παρόμοιο με το νεύμα που έφερε κάποτε μια άλλη αλλαγή, πιο προσωπική, στη σκάλα ενός αεροπλάνου – όλα κρίνονται στην κάλπη, το παιχνίδι είναι ανοιχτό μέχρι το τέλος, το ΠΑΣΟΚ παραμένει ζωντανό. Και στο ραντεβού με την Ιστορία, αυτή τη φορά, επιβάλλεται να μην αργήσει.

Κανένας Ανδρέας, ούτε ο νεότερος ούτε ο μεγαλύτερος, ούτε ο επαναστάτης ούτε ο συστημικός, δεν θα έβλεπε στο πρόσωπο του Αλέξη Τσίπρα τον συνεχιστή του. Θα εκτιμούσε σε αυτόν, ίσως, έναν φέρελπι ανταγωνιστή: έναν πολιτικό με γοητεία, που σηκώνει στον αέρα τη διακήρυξη του κόμματός του όπως αυτός, που ενίοτε μιλάει όπως αυτός, που περιγράφει τις ανάγκες μιας «νέας Μεταπολίτευσης» όπως έκανε αυτός με την κανονική Μεταπολίτευση. Ομως, παράλληλα, δεν θα διέφευγε την προσοχή του πως η επιτυχία του Τσίπρα βασιζόταν, από την πρώτη στιγμή, στην καταστροφή του δικού του παιδιού, του πολιτικού και του βιολογικού.

Ακόμα και αν δεν διαφωνούσε με την αντίσταση στις Βρυξέλλες την περίοδο των Μνημονίων, θα έβλεπε με φρίκη την κακή προετοιμασία και τις αυταπάτες με τις οποίες προσεγγίστηκε η πρώτη διαπραγματευτική γραμμή του 2015 – γιατί ο Παπανδρέου, που συνομιλούσε με τους απλούς πολίτες με την ίδια ευκολία που στεκόταν απέναντι στη Θάτσερ, ήταν πάνω απ’ όλα ρεαλιστής. Για την τωρινή παρουσία του Τσίπρα, θα παρατηρούσε με ενδιαφέρον την προσπάθεια για rebranding και προφανώς θα γοητευόταν από την ιδέα πως ένα κόμμα έχει αποκλειστικά διορισμένα όργανα και κανείς δεν αμφισβητεί τον αρχηγό, μια ιδέα με την οποία και ο ίδιος φλέρταρε έντονα.

Ομως, μέσα στις πολλές του εναλλαγές, στις πολλές του εκφάνσεις, ο Ανδρέας αποδέχτηκε εν ζωή τη σημασία της συλλογικής προσπάθειας και της διαφορετικής άποψης. Υπερέβη τα κατώτερα ένστικτά του, έδωσε χώρο στους εσωκομματικούς του αντιπάλους. Αν δεν το είχε κάνει, σήμερα δεν θα υπήρχε ΠΑΣΟΚ: επέτρεψε στο κόμμα του να ζει και ύστερα από αυτόν, χωρίς να είναι διάττων αστέρας. Δεν το τεμάχισε, δεν το χάρισε σε κανέναν, δεν το κληρονόμησε κανείς. Αντιθέτως, του έδωσε τα εργαλεία να συνεχίσει με έναν αρχηγό που ο ίδιος δεν θα διάλεγε. Από κίνημα, το μετέτρεψε σε κόμμα εξουσίας και φεύγοντας το έκανε παράταξη – και αυτό αποδεικνύεται, ξανά και ξανά, η σωτηρία του. Δεν το κατέστρεψε επειδή δεν του ταίριαζε ή δεν του άρεσε πια. Δεν θεώρησε πως θα «ολοκλήρωνε τον ιστορικό του κύκλο» επειδή εκείνος δεν θα ήταν εκεί.

Ο Ανδρέας ήξερε τη σημασία των συμβόλων και των λέξεων. Διάλεξε ταιριαστά την ημέρα της ίδρυσης του ΠΑΣΟΚ, το όνομα του δρόμου που στέγασε τα ιστορικά γραφεία του, τον ήλιο που προκαλούσε ενθουσιασμό στους οπαδούς του για δεκαετίες. Ηξερε να διαβάζει τον μύθο πίσω από την ιστορία – και ο μύθος του ΠΑΣΟΚ, στον οποίο και εκείνος συνέβαλε, είναι μια πολιτική περιπέτεια με θριάμβους και τραγωδίες. Με ήρωες ατελείς, που έχουν ελαττώματα και κάνουν λάθη, αλλά δεν σταματούν να παλεύουν για τη μάχη της επόμενης ημέρας.

Πώς θα μπορούσε να μην τον αγγίξει, λοιπόν, το σημερινό του αφήγημα; Είναι από αυτά που ο ίδιος και οι κομματικοί του σύντροφοι ξεδίπλωναν με χαρακτηριστική ευκολία, από την παλάμη του χεριού τους. Θα τον διευκόλυνε και η τωρινή συγκυρία: επτά χρόνια κυβερνούσε η ΝΔ, όπως και τώρα, από το 1974 έως το 1981. Και ο ίδιος, σχεδόν σε όλη του την πολιτική διαδρομή, έναν Μητσοτάκη αντιμετώπισε.

Η «Αλλαγή» του άλλαξε δεκαετίες, άλλαξε εκφραστές, άλλαξε διακύβευμα, αλλά παρέμεινε άχρονη: 45 χρόνια μετά την πρώτη πασοκική νίκη, ο τρόπος που επηρέασε την ελληνική κοινωνία, παραμένει δείκτης και οδηγός για όλα τα προοδευτικά κόμματα.

Αν ο Ανδρέας ζούσε σήμερα, θα ήταν 107 ετών. Με έναν αιώνα πάνω του, θα ήξερε πολύ καλά πως η Ιστορία, με όλα της τα χρονοντούλαπα, δεν επαναλαμβάνεται. Και ίσως ακριβώς αυτή η συνειδητοποίηση, πως δεν υπάρχει κανείς σαν κι αυτόν, να τον μετέτρεπε ξανά σε απλό στρατιώτη. Ούτε γραβάτες ούτε ζιβάγκο: μόνο μπλουζάκια με τον πράσινο ήλιο.