1.000 αρχαιότητες με «διχασμένο παρελθόν» – Έκθεση με κατασχεμένα αντικείμενα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο

Το ημερολόγιο έδειχνε 11 Σεπτεμβρίου 1944. Ενα μήνα πριν από την απελευθέρωση της Αθήνας, δύο γερμανοί αρχαιολόγοι και αξιωματικοί της Ειδικής Στρατιωτικής Υπηρεσίας για την Προστασία της Τέχνης παραδίδουν το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο (DAI) στην Αθήνα σε εκπροσώπους του υπουργείου Θρησκευμάτων και Εθνικής Παιδείας. Η πλούσια βιβλιοθήκη του και το ανεκτίμητης αξίας φωτογραφικό του αρχείο έχουν μεταφερθεί ήδη στο υπόγειο του κτιρίου της οδού Φειδίου και στους χώρους του πρώην Αυστριακού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου. Λίγο αργότερα, τον Νοέμβριο του 1944, το DAI τίθεται υπό καθεστώς μεσεγγύησης από το υπουργείο Οικονομικών. Πολλά ξύλινα κιβώτια με αρχαιότητες –κατά κύριο λόγο θραύσματα αγγείων– καθώς και υλικό που κατασχέθηκε το καλοκαίρι του 1945 από την ενοικιαζόμενη κατοικία του πρώην διευθυντή του στη Φιλοθέη, μεταφέρονται σταδιακά στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο (ΕΑΜ).

Και μπορεί σχετικά σύντομα – μόλις το 1952 – το φωτογραφικό αρχείο να επέστρεψε στη βάση του, στο DAI, το οποίο υπήρξε το δεύτερο κατά σειρά ίδρυμα του εξωτερικού που λειτούργησε στην Ελλάδα. Ωστόσο, οι περίπου 1.000 αρχαιότητες της κατασχεθείσας συλλογής μένουν ακόμη και σήμερα στο υπόγειο του μεγαλύτερου αρχαιολογικού μουσείου της χώρας, παρά το γεγονός ότι κατά τη μεταπολεμική διαδικασία διαχείρισης, ο τότε διευθυντής του ΕΑΜ, Χρήστος Καρούζος, παρενέβη σθεναρά ώστε μέρος της συλλογής οστράκων να μη μεταφερθεί στο Μουσείο, καθώς έκρινε ότι ο διασκορπισμός του υλικού θα ζημίωνε την τοπογραφική και επιστημονική του αξία.

Το ερώτημα ήταν πώς ακριβώς βρέθηκαν προπολεμικά τα αντικείμενα αυτά στη συλλογή του Ινστιτούτου ή στο σπίτι του πρώην διευθυντή του ιδρύματος και επικεφαλής του ναζιστικού κόμματος στην Ελλάδα, Βάλτερ Βρέντε. Το αίνιγμα αυτό έρχεται να λύσει το ερευνητικό πρόγραμμα «Διχασμένο παρελθόν – η κατάσχεση του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Αθηνών το 1944 και το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο». Και μια πρώτη εικόνα των αποτελεσμάτων του αποτελεί η περιοδική έκθεση που φιλοξενείται από τη Δευτέρα σε δύο σταθμούς ταυτοχρόνως, στο ΕΑΜ και στο DAI.

«Πρόκειται για μια προσπάθεια που ρίχνει φως σε μια σημαντική αλλά και δύσκολη περίοδο όχι μόνο για τα δύο ιδρύματα, αλλά και για τις δύο χώρες», λέει στα «ΝΕΑ» η διευθύντρια του DAI, δρ. Κάτια Σπορν. «Είναι ενδιαφέρον να δούμε για ποιο λόγο, ενώ το φωτογραφικό αρχείο και η βιβλιοθήκη επεστράφησαν στο DAI, δεν συνέβη το ίδιο με τις αρχαιότητες», προσθέτει, διευκρινίζοντας ότι ελάχιστα αντικείμενα εξ αυτών είναι ακέραια και πιθανόν να μη θεωρήθηκαν ιδιαιτέρως σημαντικά.

Τι θα δούμε στη σπονδυλωτή αυτή έκθεση; «Μέσα στις παλαιές ξύλινες προθήκες, στην αίθουσα που φιλοξενούνταν σχέδια των μουσειακών ζωγράφων, παρουσιάζουμε μια λευκή λήκυθο από την Αττική, ένα γυναικείο αγαλμάτιο, ένα ενσφράγιστο κεραμίδι, τρεις ενσφράγιστες λαβές αμφορέων και ξύλινα κιβώτια με θραύσματα αγγείων, ορισμένα με προέλευση από τη Φυλή και άλλα που ανήκουν σε όλες τις περιόδους της Εποχής του Χαλκού, πιθανότατα από τη Μιδέα», εξηγεί ο αναπληρωτής γενικός διευθυντής του ΕΑΜ, δρ. Κώστας Νικολέντζος, επισημαίνοντας ότι οι αρχαιότητες πλαισιώνονται από πλούσιο αρχειακό και φωτογραφικό υλικό. «Θα μπορούσαμε να πούμε ότι πρόκειται για μια εκτεταμένη εκδοχή του δημοφιλούς θεσμού «Αθέατο Μουσείο»», συνεχίζει.

Στο μέγαρο του DAI επί της οδού Φειδίου, το οποίο κατασκευάστηκε σε σχέδια των Ερνστ Τσίλλερ και Βίλχελμ Ντέρπφελντ, η έκθεση φιλοξενείται στους χώρους όπου διαδραματίστηκαν τα γεγονότα που εξιστορούνται στο εποπτικό υλικό, στο φουαγιέ και τη βιβλιοθήκη. Εκεί οι επισκέπτες θα έχουν την ευκαιρία να δουν επιλεγμένα δείγματα της πλούσιας συλλογής οστράκων του Ινστιτούτου. Παράλληλα θα προβάλλεται και ένα ντοκιμαντέρ σχετικά με τον Βρέντε, το επιστημονικό αρχείο του οποίου παραδόθηκε στο DAI.