Ντένης Ζαχαρόπουλος: Ο διανοούμενος κοσμοπολίτης της σύγχρονης τέχνης

Μία από τις πιο επιδραστικές προσωπικότητες στον χώρο της σύγχρονης τέχνης και της διανόησης, τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς, ο Ντένης Ζαχαρόπουλος, πέθανε το Σάββατο, σε ηλικία 74 ετών, συνεπεία των πολύπλοκων προβλημάτων υγείας που τον ταλάνιζαν τα τελευταία χρόνια.

Ως γνήσιος κοσμοπολίτης άφησε έντονο το αποτύπωμά του μέσα από τις εκθέσεις που επιμελήθηκε στα μεγάλα πολιτιστικά κέντρα της Ευρώπης, όπως το Παρίσι, το Κάσελ και η Βενετία, και τα κριτικά κείμενα που δημοσίευε, κινούμενος με απόλυτη άνεση ανάμεσα σε διαφορετικές γλώσσες και διεθνή καλλιτεχνικά ρεύματα.

Διανοούμενος σπάνιας και ευρείας παιδείας, διέθετε ολιστική αντίληψη για τον πολιτισμό. Με σπουδές στη λογοτεχνία, την αισθητική και τη σημειολογία δίπλα σε μορφές όπως ο Ρολάν Μπαρτ, σε συνδυασμό με τη βαθιά γνώση του για τη μουσική, τη φιλοσοφία και το θέατρο, αναδείχθηκε σε πρωτοπόρο στοχαστή που έβλεπε την εικαστική δημιουργία ως αναπόσπαστο μέρος ενός ευρύτερου πνευματικού σύμπαντος.

«Δίαυλος» με την πρωτοπορία

Υπήρξε από τους ελάχιστους Ελληνες που βρέθηκαν στον πυρήνα των μεγάλων διεθνών διοργανώσεων στα τέλη του 20ού αιώνα, αναλαμβάνοντας σημαντικές θέσεις σε κορυφαίους θεσμούς. Παράλληλα, λειτούργησε ως ο βασικός «δίαυλος» που συνέδεσε την ελληνική εικαστική σκηνή με την παγκόσμια πρωτοπορία, φέρνοντας μεγάλους ξένους δημιουργούς σε επαφή με την Ελλάδα και προωθώντας έλληνες καλλιτέχνες στο εξωτερικό.

Πέρα από τους θεσμικούς του ρόλους, ξεχώριζε για τη σπάνια συναισθηματική και διανοητική του γενναιοδωρία. Συνδέθηκε με βαθιές φιλίες με μερικές από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της εποχής μας, όπως η Μαρίνα Αμπράμοβιτς και ο Γιάννης Κουνέλλης, ενώ στάθηκε εμπνευσμένος δάσκαλος και μέντορας για γενιές νεότερων επιμελητών και καλλιτεχνών.

Ανθρωπος με οξύνοια, χιούμορ, πνευματική ανεξαρτησία και ασυμβίβαστη στάση ζωής που βασιζόταν στην ουσία, το ήθος και τον ειλικρινή διάλογο, σφράγισε ανεξίτηλα με την προσφορά του τον πολιτιστικό χάρτη των τελευταίων δεκαετιών. Το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, μάλιστα, θέλοντας να τον τιμήσει, έχει ετοιμάσει έναν τόμο – αφιέρωμα στη ζωή και το έργο του, έκδοση την οποία εκείνος δεν πρόλαβε να δει τυπωμένη.

Εκκίνηση με τη μουσική

Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1952 και ξεκίνησε από τη μουσική, με σπουδές στο Ωδείο Αθηνών. Την ιστορία της τέχνης την ανακάλυψε αργότερα, στη Γαλλία. Από τη μουσική κράτησε την ευαισθησία στην ακοή και από την πορεία του στο Παρίσι, την καλλιέργεια του βλέμματος.

Από τα 20 του συμμετείχε στη συγγραφή του τρίτομου έργου του Τώνη Σπητέρη «Τρεις αιώνες νεοελληνικής τέχνης», ενώ το 1975-76 συντόνιζε τον Ελληνικό Μήνα στο Ινστιτούτο Σύγχρονης Τέχνης του Λονδίνου.

Το 1992 υπήρξε ένας από τους τέσσερις επιμελητές της Documenta ΙΧ στο Κάσελ, η οποία έμεινε στην Ιστορία για τη μεγάλη απήχησή της και για τη συζήτηση που άνοιξε γύρω από τον ευρωκεντρισμό των μεγάλων διεθνών εκθέσεων. Στη συνέχεια ανέλαβε από το 1992 έως το 1999 τη διεύθυνση του κέντρου σύγχρονης τέχνης Κεργενέκ, ενώ το 1999 διετέλεσε κομισάριος του γαλλικού περιπτέρου στη 48η Μπιενάλε της Βενετίας. Υπηρέτησε ως γενικός επιθεωρητής Καλών Τεχνών του γαλλικού υπουργείου Πολιτισμού, δίδαξε, μεταξύ άλλων, σε Γενεύη, Γκρενόμπλ, Αμστερνταμ και Βιέννη, και επιμελήθηκε εκθέσεις σε περισσότερες από δέκα χώρες, από τη Γαλλία και τη Γερμανία μέχρι τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Μαυροβούνιο.

Επέστρεψε στην Ελλάδα, έπειτα από τριάντα χρόνια διεθνούς διαδρομής, και από το 2006 υπήρξε καλλιτεχνικός διευθυντής του Μακεδονικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης στη Θεσσαλονίκη, ενώ το 2015 ανέλαβε την ευθύνη της Πινακοθήκης και των συλλογών του Δήμου Αθηναίων, έως το 2020. Χαρισματικός συνομιλητής, δεν περιοριζόταν μόνο στα επιμελητικά κείμενα, αλλά υπήρξε ιδιαιτέρως ενεργός στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Για την προσφορά του τιμήθηκε από τη Γαλλία και την Αυστρία, όπως και από την Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών στην Αθήνα.

Κατερίνα Γρέγου, καλλιτεχνική διευθύντρια Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης: Ενας γνήσιος homo universalis

Στο πρόσωπο του Ντένη Ζαχαρόπουλου, που έφυγε το Σάββατο από την ζωή, δεν χάνουμε μόνο έναν μοναδικό διανοητή της τέχνης και της θεωρίας της, αλλά και έναν ολόκληρο τρόπο ζωής, πράξης και σκέψης, έναν εγκυκλοπαιδικό ανθρωπισμό όλο και πιο δυσεύρετο πια. Η ευρυμάθεια και η βαθιά του καλλιέργεια ήταν απόδειξη του ακατάλυτου δεσμού μεταξύ της τέχνης – της μεγάλης του αγάπης – και της λογοτεχνίας, της φιλοσοφίας, των γραμμάτων γενικότερα. Στον Ντένη, η γνώση συνυπήρχε με το πνεύμα, το χιούμορ, την ευστροφία και την ετοιμολογία και με μια αστείρευτη περιέργεια για τα πάντα – κι αυτό με τη μοναδική φυσικότητα όσων έχουν ζήσει τόσο πολύ ανάμεσα στις ιδέες, ώστε οι ιδέες να αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της φύσης τους. Ηταν ένας γνήσιος homo universalis και ενδεχομένως γι’ αυτό η απουσία του φαντάζει τόσο μεγάλη: γιατί μαζί του σβήνει και εκείνο το βλέμμα που αντιλαμβάνεται καθαρά την αδιαίρετη ενότητα όλων όσα αξίζουν στον κόσμο μας. Οσα έγραψε, δίδαξε και πέτυχε με τη δράση του θα μας θυμίζουν ότι η τέχνη και η ζωή δεν είναι διαφορετικοί κόσμοι, αλλά όψεις του ίδιου, μεγάλου και αδιάκοπου ερωτήματος για το τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος. Κι ίσως αυτή να είναι, τελικά, η σημαντικότερη παρακαταθήκη του.

Θούλη Μισιρλόγλου, καλλιτεχνική διευθύντρια MOMus – Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης: Οι εκθέσεις του ήταν οχήματα σκέψης και διαλόγου

Καθορισμένος από τη μουσική και τη φιλοσοφία, καταγόμενος από μια «σχολή» επιμέλειας εκθέσεων που στηριζόταν σε έννοιες οι οποίες παράγονταν εμπειρικά, μέσα στη δημιουργική και ερευνητική δουλειά που κάνουν οι καλλιτέχνες, ο Ντένης Ζαχαρόπουλος υπήρξε και έζησε ως μέρος της Ιστορίας. Οι εκθέσεις του δεν ήταν «προϊόντα», αλλά νοητικές διαδικασίες και σχέσεις, οχήματα μιας σκέψης, μιας προοπτικής και ενός διαλόγου, και ο λόγος του συναρπαστικός. Διά βίου μαθητής των δασκάλων του, του Gaëtan Picon, του Roland Barthes, του Jean Cassou και του Louis Marin, στην τέχνη έβλεπε την κοινωνική δυναμική της Ιστορίας και όχι κάποια στατική εθνική ή άλλη υπόσταση. Ανθρωπος της ελευθερίας, της δημοκρατίας, της βαθιά ανθρωπιστικής παιδείας που δεν διεκδικεί πατρότητες και του μνημονικού βιώματος που αναδιοργανώνει διαρκώς την ανθρώπινη εμπειρία. Τα ένωσε όλα αδιάρρηκτα με την τέχνη και αυτά μας κληροδοτεί αμετάκλητα.

Γιώργος Τζιρτζιλάκης, αρχιτέκτων: Υποστήριξε ένα είδος τέχνης στοχαστικής

Ο Ντένης Ζαχαρόπουλος ανήκει στη γενιά θεωρητικών της τέχνης που λειτούργησε ως σύνδεσμος ανάμεσα στην Ευρώπη και την Ελλάδα. Ανθρωπος με πολύ ισχυρή θεωρητική γνώση, υποστήριξε ένα είδος τέχνης στοχαστικής, που διαφοροποιείται από την pop art και είναι πιο κοντά στη σχέση της με τη μνήμη, την Ιστορία, την ευρωπαϊκή παράδοση, αλλά με σύγχρονη γραφή και γλώσσες μετα-arte povera. Ηξερε πολύ λογοτεχνία και μουσική και αγαπούσε την όπερα. Για εκείνον η τέχνη ήταν μέρος ενός πνευματικού συνόλου, ένα σύμπαν αλληλομεταχωρήσεων και αλληλοτροφοδοσίας. Ενα κράμα θα έλεγα, κατά την κράση των Στωικών, που αναμειγνύει δηλαδή στοιχεία και κάθε ένα από αυτά διατηρεί την ταυτότητά του χωρίς να γίνει πολτός. Χάρη στην απίστευτη μνήμη του υπήρξε ένα σωματοποιημένο αρχείο της τελευταίων δεκαετιών. Οι συναντήσεις με τον Ντένη ήταν συνολικές. Αισθανόσουν ότι από παντού επικοινωνούσες μαζί του. Ο ίδιος ήταν μία προσωπικότητα της προσφοράς. Και αυτό το παραληρηματικό του λόγου του ήταν η ένδειξη της έντονης επιθυμίας που είχε για ζωή. Η πληθωρικότητά του είναι αυτό που θα λέγαμε για εκείνον ότι ήταν άνθρωπος της δαπάνης, της συνεργασίας, της φιλίας, της αγάπης και της εκτίμησης.

Λήδα Παπακωνσταντίνου, εικαστικός: Μας αφήνει δουλειά και τον ευχαριστούμε

Είναι τεράστια παρακαταθήκη που αφήνει. Ηταν τεράστιο το εύρος των ενδιαφερόντων του και το πάθος που είχε για δικαιοσύνη. Ο,τι είναι ο Ντένης, το έχει γράψει δαπανώντας απίστευτες ώρες δουλειάς. Δεν είμαστε εμείς που θα φτιάξουμε την εικόνα. Βρίσκεται στα κείμενά του και στις αναρτήσεις του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και είναι ευκαιρία να τα ξαναδιαβάσουμε. Μας αφήνει δουλειά και τον ευχαριστούμε πολύ γι’ αυτό. Ο Ντένης πέθανε, αλλά δεν τελείωσε και δεν θα τελειώσει. Ο Ντένις πέθανε, αλλά δεν τέλειωσε και δεν θα τελειώσει.

Κατερίνα Ζαχαροπούλου, εικαστικός, δημιουργός της εκπομπής «Εποχή των Εικόνων» (ΕΡΤ): Ενα πρόσωπο μυθικό

Ηταν για μένα ένα πρόσωπο μυθικό. Οταν ξεκίνησε η εκπομπή «Η Εποχή των Εικόνων» το 2003, μια εκπομπή για τη σύγχρονη τέχνη, ήταν η χρονιά που ο Ντένης αποφάσισε να γυρίσει στην Ελλάδα και θεώρησα ότι στο πρώτο επεισόδιο έπρεπε οπωσδήποτε να είναι καλεσμένος για να δούμε τι είναι αυτό που έχει να μας πει. Διότι εκείνη την εποχή για ορισμένους εδώ στην Ελλάδα ήταν ήδη γνώριμος, είχαν συνεργαστεί μαζί του, πολλοί όμως, όπως κι εγώ, δεν ξέραμε επί της ουσίας ποιος είναι ο Ντένης Ζαχαρόπουλος. Με τον καιρό ξεκλειδώθηκαν και ο χαρακτήρας του και οι γνώσεις του και οι ικανότητές του.

Θεωρώ ότι στην Ελλάδα δεν φωτίστηκε ως προσωπικότητα όσο πραγματικά του άξιζε, για λόγους που δεν έχει κανένα νόημα πια να αναλύσουμε. Θεωρώ ότι είναι ένας άνθρωπος που θα μπορούσε να συνυπολογιστεί σε ό,τι συνέβαινε στη χώρα πολύ πιο δυναμικά. Πιθανόν ο ίδιος να μην το επιδίωξε και ιδιαίτερα, πάντως είχε να προσφέρει πολλά.

Με την απώλεια του Ντένη τελειώνει ένα παράδειγμα ανθρώπου ως στάσης ζωής, ως κριτικής, αλλά και ως φιλίας σε αυτόν τον παράξενο χώρο. Προσωπικά θρηνώ βαθύτατα την απώλειά του, όχι μόνο σε ένα επίπεδο, βιολογικό και προσωπικό, αλλά και ως μια στάση ζωής.