Προκόπης Παυλόπουλος – Μνήμη Κωνσταντίνου Τσουκαλά: Πορεία στους δρόμους της Ελευθερίας

Στην ομιλία του, με τίτλο «Μνήμη Κωνσταντίνου Τσουκαλά: Πορεία στους δρόμους της Ελευθερίας», η οποία πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο των ΧΧΙ «Διεθνολογικών Συναντήσεων Ναυπλίου» που οργανώνει κατ’ έτος το «Κέντρο Διεθνούς Δικαίου και Διπλωματίας» με θέμα «Πόλεμος και Ειρήνη σε καιρό δυστοπίας. Η ευθύνη της επιλογής», ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Ακαδημαϊκός και Επίτιμος Καθηγητής της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών κ. Προκόπιος Παυλόπουλος επισήμανε, μεταξύ άλλων, και τα εξής:

Πρόλογος

Το επιστημονικό -και, φυσικά, όχι μόνο- κύρος και ήθος του Κωνσταντίνου Τσουκαλά έχει ήδη αφήσει ανεξίτηλο το κρουστό και πολυδιάστατο αποτύπωμά του στην Πνευματική αλλά και στην εν γένει Δημόσια Ζωή του Τόπου μας. Γι’ αυτό και ο θάνατός του -ας μου επιτραπεί να τον χαρακτηρίσω πρόωρο, υπό την έννοια ότι ήθελε αλλά και μπορούσε να προσφέρει ακόμη πολλά ως αδιαλείπτως ενεργό πνευματικό μέγεθος- είναι κατά, κάποιο τρόπο, μία μορφή αφετηρίας του μεριδίου αιωνιότητας το οποίο αναμφισβήτητα του αναλογεί. Άλλωστε αυτό το μερίδιο αιωνιότητας του το οφείλουμε, ιδίως όσοι τον γνωρίσαμε και συναναστραφήκαμε ανθρωπίνως και πνευματικώς μαζί του, πολλώ μάλλον όταν ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς το δικαιούται στο ακέραιο. Ενώ ταυτοχρόνως έτσι παίρνουμε και τις αναγκαίες αποστάσεις από μία πραγματικά απεχθή νοοτροπία η οποία παρ’ ημίν τείνει, και μάλιστα ολοένα και περισσότερο, να αποκτήσει ακόμη και πλειοψηφικές διαστάσεις. Ήτοι από την νοοτροπία στο πλαίσιο της οποίας φθάνουμε στο οριακό σημείο να φειδωλευόμαστε τον έπαινο από φθόνο ή να τον σπαταλούμε από ιδιοτέλεια. Εκ προοιμίου επισημαίνω ότι τα όσα εκτίθενται στην συνέχεια δεν είναι παρά ένας ελάχιστος φόρος τιμής στην Μνήμη του Κωνσταντίνου Τσουκαλά.

Ι. Η πληθωρική Παιδεία του και η ακαδημαϊκή διαδρομή του

Η Παιδεία, υπό την ευρεία εκδοχή της, του Κωνσταντίνου Τσουκαλά υπήρξε ευρύτατη αλλά και πολύπλευρη, με έντονα τα αναγεννησιακά στοιχεία. Μία Παιδεία η οποία είχε ως αρχή και βάση την Νομική Επιστήμη, πλην όμως σταδιακώς επεκτάθηκε, με γεωμετρική πρόοδο, στους χώρους της Κοινωνιολογίας, της Φιλοσοφίας και της Ιστορίας.

Α. Για την ακρίβεια, ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς έλαβε το πρώτο πανεπιστημιακό πτυχίο του από την Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και στην συνέχεια έκανε υψηλότατου επιπέδου σπουδές σε πολλά άλλα πεδία -όπως για παράδειγμα σε εκείνα της Φιλοσοφίας του Δικαίου και της Κοινωνιολογίας- στα Πανεπιστήμια της Χαϊδελβέργης και του Μονάχου (Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας), του Παρισιού (Γαλλία) και του Γέϊλ (ΗΠΑ). Ως Πανεπιστημιακός Καθηγητής δίδαξε σε κορυφαία Πανεπιστήμια του εξωτερικού, κατ’ εξοχήν δε της Γαλλίας, ολοκληρώνοντας αλλά και κορυφώνοντας την ακαδημαϊκή πορεία του ως Καθηγητής της Κοινωνιολογίας στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Αθηνών. Πέραν του Πανεπιστημίου, εμβληματικό υπήρξε το πέρασμά του από την θέση του Επιστημονικού Διευθυντή (1981-1989) και του Προέδρου του Διοικητικού Συμβουλίου (1993-1995) του Εθνικού Ιδρύματος Κοινωνικών Ερευνών και του Προέδρου του Ιδρύματος Ελληνικού Πολιτισμού (2017-2022), όπου και εργάσθηκε αόκνως κατά την προετοιμασία των επετειακών εκδηλώσεων για τα 200 χρόνια από την Εθνεγερσία του 1821.

Β. Με μεγάλη, είναι αλήθεια, καθυστέρηση και ύστερα από επώδυνες γι’ αυτήν παλινωδίες -έστω και έτσι όμως, κατά το «τα στερνά τιμούν τα πρώτα»- η Ακαδημία Αθηνών εξέλεξε τον Κωνσταντίνο Τσουκαλά ως Τακτικό Μέλος της στην έδρα της Κοινωνιολογίας το 2025. Και για να πούμε τα πράγματα με το όνομά τους, μέσω της εν λόγω εκλογής του η Ακαδημία Αθηνών κατ’ ουσία τιμήθηκε από τον Κωνσταντίνο Τσουκαλά, αφήνοντας στο περιθώριο αρκετά από τα, διόλου ευκαταφρόνητα σύμφωνα με τον προορισμό της, ολισθήματα του εκατονταετούς πλέον παρελθόντος της.

ΙΙ. Η προσφορά του στην Δημόσια Ζωή του Τόπου μας

Σημειώθηκε προηγουμένως, έστω και εντελώς περιληπτικά, η ανεκτίμητη προσφορά του Κωνσταντίνου Τσουκαλά στην εν γένει Δημόσια Ζωή του Τόπου μας.

Α. Η προσφορά αυτή, κοινώς πια αναγνωρισμένη και παραδεδεγμένη, ξεκίνησε από τα χρόνια της επτάχρονης δικτατορίας (1967-1974), όταν ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς αναδείχθηκε σε έναν από τους αυθεντικούς αντιστασιακούς της τόσο σκοτεινής αλλά και, λαμβανομένης υπόψη και της τραγωδίας της Μαρτυρικής Κύπρου, τόσο καταστροφικής για την μοίρα της Πατρίδας μας περιόδου. Η αντιστασιακή δράση του εξελίχθηκε στο εξωτερικό, και περισσότερο στην Γαλλία, εφαλτήριό της δε αποτέλεσε η ιστορικής σημασίας μελέτη του «The Greek Tragedy». Μελέτη η οποία εκδόθηκε το 1969 πρώτα στα αγγλικά και μεταφράσθηκε αμέσως στα ελληνικά -με τίτλο «Η Ελληνική Τραγωδία»- και σε πολλές άλλες γλώσσες. Ας σημειωθεί ότι «Η Ελληνική Τραγωδία» διαδραμάτισε τότε τον ρόλο του «εγερτήριου σαλπίσματος» για την αφύπνιση του πολιτικού και πνευματικού κόσμου, στον ευρύτερο ευρωπαϊκό χώρο, εναντίον της εγκληματικής και προδοτικής χούντας των συνταγματαρχών. Αφύπνιση η οποία είχε ως αποτέλεσμα την «έκρηξη» του αντίστοιχου αντιστασιακού κινήματος στο εξωτερικό, με επίκεντρο την Γαλλία. Κινήματος το οποίο συνέβαλε τα μέγιστα στην τελική πτώση της χούντας την 24η Ιουλίου 1974.

Β. Στα χρόνια εκείνα ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς συμπορεύθηκε στο Παρίσι με το επίσης διεθνώς καταξιωμένο πνευματικό και πολιτικό μέγεθος του Νίκου Πουλαντζά, με τον οποίο συνδέθηκε στενά -άλλωστε ήταν φίλοι από παιδιά- συναποτελώντας το δίδυμο των Ελλήνων «Διόσκουρων» της, διεθνώς πρωτοποριακής την εποχή εκείνη, ελληνικής αριστερής διανόησης. Έως το πέρας του βίου του -το γνωρίζω και προσωπικώς- ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς μάταια προσπάθησε να αποκρυπτογραφήσει την τελευταία αινιγματική γραφή του Νίκου Πουλαντζά, λίγο πριν από την τραγική αυτοχειρία του: «Είμαι αθώος». Και κατά κάποιο τρόπο αυτό το επώδυνο ανθρώπινο μυστήριο τον στοίχειωνε πάντα.

ΙΙΙ. Οι επιστημονικές παρακαταθήκες του

Βαδίζοντας επί τα ίχνη των πνευματικών -πρωτίστως κοινωνιολογικών, φιλοσοφικών και ιστορικών- καταβολών του Κωνσταντίνου Τσουκαλά μάλλον εύκολα μπορεί να γίνει αντιληπτό ότι στο βάθος της σκέψης του υποφώσκει η επιρροή τριών, κατά βάση, μεγάλων πνευμάτων του 20ού αιώνα, καίτοι βεβαίως οι θέσεις και κατευθύνσεις του είναι, και μάλιστα σε σημαντικό βαθμό, διαφορετικές. Πρόκειται για τους Antonio Gramsci, Max Weber και Michel-Paul Foucault. Επιπλέον, στο Παρίσι αναπτύχθηκε ένα είδος αμφίδρομης πνευματικής και επιστημονικής επιρροής μεταξύ του Κωνσταντίνου Τσουκαλά και των άκρως επιδραστικών τότε στην Γαλλία φιλοσόφων διανοητών Louis-Pierre Althusser και Pierre Bourdieu. Φυσικά πρέπει να καταστεί σαφές ότι ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς είχε δεχθεί ευθύς εξ αρχής και την πνευματική επιρροή του Νίκου Σβορώνου, υπό την εποπτεία του οποίου συνέγραψε την διδακτορική διατριβή του και ιδίως εξ αυτού τον θεωρούσε «πνευματικό πατέρα» του.

Α. Αυτονοήτως, το συνολικό έργο του Κωνσταντίνου Τσουκαλά φέρει την δική του σφραγίδα πρωτοτυπίας όχι μόνο στην Κοινωνιολογία, αλλά και πέραν αυτής στην Φιλοσοφία και στην Ιστορία. Εξ ου και η περίοπτη θέση την οποία πάντοτε κατέχει, ιδίως στον αντίστοιχο ευρωπαϊκό πνευματικό κόσμο, ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς μέσω των μετά την «Ελληνική Τραγωδία» πιο αντιπροσωπευτικών της όλης του Παιδείας έργων του: «Εξάρτηση και αναπαραγωγή: Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα» (1830-1922) (1976), «Κράτος και κοινωνική ανάπτυξη» (1980), «Κράτος, κοινωνία, εργασία» (2005), «Η επινόηση της ετερότητας. Ταυτότητες και διαφορές στην εποχή της Παγκοσμιοποίησης» (2010). Σημειωτέον ότι στο έργο του «Εξάρτηση και αναπαραγωγή: Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα» (1830-1922) ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς άσκησε κριτική στον αλτουσεριανό νεομαρξιστικό αναγωγισμό.

Β. Το 2020 ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς συγγράφει και εκδίδει το κατά πολλούς opus magnum -και σίγουρα «κύκνειο άσμα» του- «Ο Αόρατος Λεβιάθαν». Έργο βαθυστόχαστο αλλά και σε μεγάλο βαθμό προφητικό, το οποίο όμως δεν έχει ακόμη βρει την δικαίωση και την αναγνώριση που του αξίζει πραγματικά. Διόλου παράδοξο, αν αναλογισθούμε ότι στην Πατρίδα μας η κυρίαρχη «διανόηση» συνηθίζει, τουλάχιστον κατά κανόνα, να «τυρβάζει περί άλλα» και όχι «περί τα καίρια», ιδίως δε σε κρίσιμους και χαλεπούς καιρούς. Γεγονός το οποίο καταδεικνύει αλλά και συνεπάγεται και το δυσβάστακτο τίμημα που για μεγάλα χρονικά διαστήματα πληρώνει, εντεύθεν, ο Λαός μας στην πολύπαθη ιστορική διαδρομή του.

IV. Ένα ταπεινό πνευματικό μνημόσυνο

Δύσκολα μπορεί να συντελεσθεί μία επαρκής συμπύκνωση της ευρείας και πολυσύνθετης σκέψης του Κωνσταντίνου Τσουκαλά σε όλα εκείνα τα πεδία του επιστητού, μέσα στα οποία πορεύθηκε με ασίγαστο πάθος και με ασυμβίβαστη συνέπεια. Θα τολμήσω να καταθέσω τις ακόλουθες σκέψεις, διευκρινίζοντας εκ προοιμίου ότι δεν συνιστούν τίποτα περισσότερο από ένα ταπεινό -και κατ’ ανάγκην ελλειπτικό- πνευματικό μνημόσυνο για τον Άνθρωπο αλλά και για τον Φίλο, με όλη την σημασία της λέξης, όπως η αμφιμερής σχέση μας εξελίχθηκε από τότε που ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς εντυπωσίαζε την γενιά μου στο Παρίσι όταν παρακολουθούσαμε τις πανεπιστημιακές παραδόσεις του -και τον επέκεινα πολιτικό λόγο του- έως τις τελευταίες δύο δεκαετίες όταν και μοιραστήκαμε τον ίδιο, περίπου, «άρτο ζωής και πνεύματος».

Α. Προλογικώς ξεκινώ από την γενικώς παραδεδεγμένη διαπίστωση ότι το διάνυσμα της σκέψης του Κωνσταντίνου Τσουκαλά εκτείνεται μεταξύ των εξής δύο, θεμελιωδών για τον Άνθρωπο και την εν κοινωνία συμβίωσή του υπό γνησίως δημοκρατικές συνθήκες, αρχών: Της Ισότητας και της Ελευθερίας. Με την Ισότητα να εκλαμβάνεται, υπό την αναλογική εκδοχή της, ως ίση μεταχείριση ουσιωδώς όμοιων καταστάσεων και ως άνιση μεταχείριση ουσιωδώς ανόμοιων καταστάσεων, πάντοτε όμως υπό την προϋπόθεση -αν και ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς δεν το είχε αποδεχθεί ρητώς και σε όλη του την έκταση- ότι η Ισότητα δεν νοείται δίχως ισότητα στην αφετηρία και, συνεκδοχικώς, δίχως ισότητα ευκαιριών. Και με την Ελευθερία να εκλαμβάνεται ως ακώλυτη άσκηση των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, οπωσδήποτε με τους κατά το Σύνταγμα περιορισμούς τους οποίους αυτονοήτως συνεπάγεται η Αντιπροσωπευτική Δημοκρατία, ερειδόμενη επί των αντηρίδων της Διάκρισης των Εξουσιών και του Κράτους Δικαίου και επί των εξ αυτών απορρεόντων εξαιρετικά κρίσιμων θεσμικών αντιβάρων. Αυτό το ιδεώδες οικοδόμημα της Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας το οποίο πρέπει, οιονεί εκ φύσεως, να θεμελιώνεται πάνω στις βάσεις αφενός της Λαϊκής Κυριαρχίας και της αντίστοιχης δημοκρατικής νομιμοποίησης κάθε μορφής κρατικής εξουσίας και, αφετέρου, της Κοινωνικής Δικαιοσύνης ως εγγύησης της κοινωνικής συνοχής, άρχισε να «γκριζάρει» στην σκέψη του Κωνσταντίνου Τσουκαλά, αρχικώς μετά την παρακμιακή διαδρομή του κινήματος του Μάη του ’68. Και κατά κύριο λόγο, δίχως μάλιστα ελπίδες αναστροφής πια, μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, δηλαδή κατά τα τέλη του 20ού αιώνα. Ακριβώς τότε ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς αναδείχθηκε σε έναν από τους πρώτους που αντιλήφθηκαν και διακήρυξαν ότι το «Τέλος της Ιστορίας», με την δήθεν αμετάκλητη επικράτηση του γνήσιου Φιλελευθερισμού και της σύμφυτης πολιτειακής του οργάνωσης, της εξίσου γνησίως Φιλελεύθερης Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας, ήταν είτε το αποκύημα της φαντασίας των ανιδιοτελώς ονειροπόλων. Είτε -και τούτο, δυστυχώς, αποτελεί πάντα τον κανόνα- το άλλοθι όσων απεργάζονταν την χρησιμοποίησή της για να επιβάλουν τον «Λεβιάθαν» του ακραίου, δίχως ίχνος δημοκρατικής νοοτροπίας και νομιμοποίησης, νεοφιλελευθερισμού.

Β. Εφεξής αφήνω το «βήμα» στον «Αόρατο Λεβιάθαν» του Κωνσταντίνου Τσουκαλά για να «καταμαρτυρήσει» όσα πρέπει εναντίον των φορέων της σύγχρονης και ανεξελέγκτως εντεινόμενης Οικονομικής Παγκοσμιοποίησης, με μία προκαταβολική, συμβολική καθαρώς, αναφορά στον έξοχο στίχο του Οδυσσέα Ελύτη από το «Άξιον Εστί»: «Εξόριστε ποιητή στον αιώνα σου λέγε τι βλέπεις»: Οι, λόγω της στρεβλής φοράς της Οικονομικής Παγκοσμιοποίησης, επίκτητες στρεβλώσεις του Καπιταλιστικού Οικονομικού Συστήματος επιβαρύνουν δραματικά την ομαλή πορεία του κοινωνικοοικονομικού γίγνεσθαι ιδίως μέσα από την πρόκληση συνεχών ανατροπών του, οι οποίες λόγω της ιδιοσυστασίας τους καθίστανται και απρόβλεπτες και, κατά συνέπεια, δυσχερώς αναστρέψιμες. Τις ανατροπές αυτές υποδαυλίζουν, πάντοτε στο γενικότερο πλαίσιο της δυσλειτουργίας του Καπιταλιστικού Οικονομικού Συστήματος, κυρίως οι εξής τρεις παράγοντες:

1. Πρώτον, η μορφή που έχει πάρει η εν γένει παγκοσμιοποίηση των οικονομικών σχέσεων και συναλλαγών. Μία παγκοσμιοποίηση με άκρως επιθετικά στοιχεία, υπό την έννοια της διάθεσης των μέσων, δια των οποίων εξελίσσεται, αποκλειστικώς για την εξυπηρέτηση των σκοπιμοτήτων των βουλιμικών, κατά κυριολεξία, Αγορών, σε προκλητική μάλιστα αντίθεση προς τις ανάγκες των επιμέρους Εθνικών Οικονομιών. Και μία παγκοσμιοποίηση η οποία, υπό τα δεδομένα αυτά, δρα παντελώς αυθαιρέτως, δίχως να υπακούει πλέον σε συγκεκριμένους ορθολογικούς νομικούς και οικονομικούς κανόνες. Είτε διότι οι κανόνες αυτοί -και κατά πρώτο λόγο οι δημοκρατικώς θεσπισμένοι Κανόνες Δικαίου- δεν υφίστανται. Είτε -ακόμη χειρότερα- διότι οι ισχύοντες, έστω και ελλιπείς, κανόνες παραβιάζονται προκλητικώς και συστηματικώς από τους παράγοντες των Αγορών, με αιχμή του δόρατος τους παράγοντες του Παγκόσμιου Χρηματοπιστωτικού Συστήματος.

2. Δεύτερον, οι σύγχρονες χρηματοπιστωτικές μέθοδοι που χρησιμοποιούνται μέσα στον ορυμαγδό της ολοκληρωτικής πια Οικονομικής Παγκοσμιοποίησης. Μέθοδοι οι οποίες αντιτίθενται ευθέως στις παραδοσιακές αρχές της συναλλακτικής και της τραπεζικής πίστης και, στο βωμό του εύκολου κέρδους, οδηγούν στην ανάληψη κάθε είδους αντίστοιχου χρηματοπιστωτικού ρίσκου. Με ευθύ αποτέλεσμα να ωθούν σε ταχείας εξέλιξης διαλυτικές τάσεις το παραδοσιακό οικονομικό -και, αυτοθρόως, το κοινωνικό- σύστημα. Άρα, σε αδυναμία επαρκούς τιθάσευσης των εξελίξεων αυτών, ιδίως μέσω κανονιστικών ρυθμίσεων με επαρκή θεσμική αντοχή και στέρεα δημοκρατική νομιμοποίηση.

3. Και, τρίτον, η συνδρομή της σύγχρονης Τεχνολογίας, όταν και στο μέτρο που αυτή υποκύπτει παθητικώς στα κελεύσματα των ισχυρών συντελεστών της Οικονομικής Παγκοσμιοποίησης υπό συνθήκες ακραίου νεοφιλελευθερισμού και ανάλογης επιχείρησης εκμηδένισης κάθε ικμάδας κρατικού παρεμβατισμού. Ειδικότερα η Τεχνολογία, δρώντας ως βοηθός εκπληρώσεως μέσα σε αυτές τις συνθήκες, εντείνει τις παρενέργειες της άναρχης λειτουργίας της Οικονομικής Παγκοσμιοποίησης και του Χρηματοπιστωτικού Συστήματος. Όπως είναι ευνόητο, προς την κατεύθυνση αυτή κορυφαίο ρόλο διαδραματίζει το τμήμα εκείνο της Τεχνολογίας το οποίο αφορά την ταχύτατη εξέλιξη της ψηφιακής διάστασής της με την συνδρομή της Τεχνητής Νοημοσύνης και, μέσω αυτής, της γιγάντωσης των δυνατοτήτων της in globo ηλεκτρονικής διακυβέρνησης.

Επίλογος

Τελειώνω, προτείνοντας έναν σύντομο απολογισμό σχετικά με την πεμπτουσία της σκέψης του Κωνσταντίνου Τσουκαλά μέσα από την υπαρξιακή, ως προς την πορεία του Ανθρώπου γενικότερα, αγωνία του. Αγωνία την οποία βίωσα και προσωπικώς μέσα και από τις συζητήσεις μας ιδίως κατά τα τελευταία δέκα χρόνια. Μιλώ για αγωνία επεξηγώντας, αμέσως, ότι στην σκέψη του Κωνσταντίνου Τσουκαλά αυτή δεν εμφανίζει, κατ’ ουδένα τρόπο, χαρακτηριστικά παθητικότητας μπροστά σε μία αδήριτη νομοτέλεια. Και τούτο διότι ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς αγωνιούσε, έως το τέλος του, για την τύχη του Ανθρώπου σε έναν κόσμο αιχμάλωτο από τη μία πλευρά στο σκοτεινό «βασίλειο» της Οικονομικής Παγκοσμιοποίησης -οπωσδήποτε με την συνδρομή και της Τεχνολογικής Επανάστασης, ως βοηθού εκπληρώσεως κατά τα προεκτεθέντα- όπου διαιωνίζεται η «δυναστεία» της «επικυριαρχίας» του «οικονομικού» επί του «θεσμικού». Και, από την άλλη πλευρά, στον εφιάλτη της Κλιματικής Κρίσης, η οποία οδηγεί στα άκρα ιδίως τις οικονομικές ανισότητες μεταξύ Λαών και Κρατών, οδηγώντας τον Άνθρωπο πάνω στην προκρούστεια κλίνη της απόλυτης περιθωριοποίησης. Ταυτοχρόνως, όμως, ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, και με το προσωπικό του παράδειγμα, καλούσε, με όποιο τρόπο μπορούσε και κατά βάση με τον γραπτό λόγο του, σε ένα είδος εξέγερσης υπέρ της υπεράσπισης του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων του, εν τέλει δε υπέρ της υπεράσπισης της αυθεντικής Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας ως εγγύησης της Ελευθερίας. Κατά τούτο, όπως και ο ίδιος παραδεχόταν στις προμνημονευόμενες  συζητήσεις μας, ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς πορευόταν και στα στοχαστικά μονοπάτια του Albert Camus, τόσο στον «Μύθο του Σισύφου» όσο και στον «Εξεγερμένο Άνθρωπο». Εκεί όπου ο Albert Camus τάχθηκε ασυμβίβαστος στο πλευρό του Ανθρώπου που δίχως να επαναστατεί -γνωστή, άλλωστε, η καθοριστικής σημασίας διαφορά του με τον επαναστατικό στοχασμό του Jean-Paul Sartre, τον οποίο θεωρούσε ως δημοκρατικώς αλυσιτελή αφού η Ιστορία αποδεικνύει πως η επανάσταση εν τέλει οδηγεί στην εγκαθίδρυση μίας νέας μορφής απολυταρχίας- προσφεύγει σε όλα τα μέσα που του παρέχει η Αντιπροσωπευτική Δημοκρατία για την αντιμετώπιση τoυ κατά τον Κωνσταντίνο Τσουκαλά «Αόρατου Λεβιάθαν». Και κατά βάση στα Θεμελιώδη Δικαιώματα -ατομικά, κοινωνικά και μικτά- μέσω των οποίων ο Άνθρωπος μπορεί, υπό όρους Δημοκρατίας και Δικαιοσύνης, να υπερασπισθεί την αξία του και να αναπτύξει ελεύθερα την προσωπικότητά του συμμετέχοντας ελευθέρως στην κοινωνική, οικονομική και πολιτική ζωή. Υπ’ αυτά τα δεδομένα -και όχι μόνο βεβαίως- φθάνω στο καταληκτικό συμπέρασμα ότι ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς έζησε μαζί μας και έδρασε ελεύθερος, ακόμη δε και στο τέλος του μας αποχαιρέτισε το ίδιο ελεύθερος.»