Καλίνινγκραντ: Ποιος έχει το δίκιο με το μέρος του στην πανέμορφη περιφέρεια των πυρηνικών και του ενός εκατ. κατοίκων;

Η νέα προειδοποίηση της Μόσχας για το Καλίνινγκραντ δεν είναι μόνο στρατιωτική και γεωπολιτική. Έχει και μια κρίσιμη νομική διάσταση: θα ήταν άραγε νόμιμος ένας στρατιωτικός αποκλεισμός του ρωσικού θύλακα από χώρες του ΝΑΤΟ;

Η απάντηση του Διεθνούς Δικαίου δεν είναι απλή, αλλά η βασική αρχή είναι σαφής.

Ο Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών απαγορεύει στα κράτη την απειλή ή τη χρήση βίας εναντίον της εδαφικής ακεραιότητας ή της πολιτικής ανεξαρτησίας άλλου κράτους.

Εξαιρέσεις υπάρχουν κυρίως σε περίπτωση νόμιμης αυτοάμυνας ή όταν υπάρχει σχετική εξουσιοδότηση του Συμβουλίου Ασφαλείας.

Και εδώ βρίσκεται η πρώτη κρίσιμη διάκριση.

Άλλο αποκλεισμός και άλλο κυρώσεις.

Περιορισμοί στη διακίνηση εμπορευμάτων, στις σιδηροδρομικές μεταφορές ή στις τελωνειακές διαδικασίες δεν ταυτίζονται αυτομάτως με στρατιωτική επιχείρηση.

Ένας πραγματικός ναυτικός αποκλεισμός, όμως, στον οποίο πολεμικά πλοία εμποδίζουν την είσοδο ή την έξοδο από ρωσικά λιμάνια, αποτελεί χρήση στρατιωτικής ισχύος και έχει πολύ διαφορετικό νομικό καθεστώς.

Η ίδια η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ, με το ψήφισμα 3314 για τον ορισμό της επίθεσης, περιλαμβάνει τον αποκλεισμό λιμένων ή ακτών ενός κράτους από τις ένοπλες δυνάμεις άλλου κράτους μεταξύ των πράξεων που μπορούν να συνιστούν επιθετική ενέργεια.

Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι κάθε μορφή περιορισμού πρόσβασης στο Καλίνινγκραντ αποτελεί αυτομάτως «επίθεση» με την ίδια νομική έννοια.

Πότε θα μπορούσε να θεωρηθεί νόμιμος;

Υπάρχουν δύο βασικά σενάρια.

Το πρώτο είναι μια απόφαση του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ στο πλαίσιο του Κεφαλαίου VII. Ο Χάρτης προβλέπει ρητά ότι το Συμβούλιο μπορεί να επιτρέψει στρατιωτική δράση και αναφέρει τον αποκλεισμό μεταξύ των πιθανών μέτρων επιβολής.

Το δεύτερο είναι η αυτοάμυνα, σύμφωνα με το άρθρο 51 του Χάρτη, εφόσον έχει προηγηθεί ένοπλη επίθεση.

Ακόμη και τότε, όμως, η στρατιωτική αντίδραση δεν είναι απεριόριστη. Πρέπει να πληροί τις προϋποθέσεις της αναγκαιότητας και της αναλογικότητας.

Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και μια επίθεση της Ρωσίας σε χώρα του ΝΑΤΟ δεν θα έκανε αυτομάτως νόμιμο οποιοδήποτε μέτρο εναντίον του Καλίνινγκραντ.

Θα έπρεπε να εξεταστεί εάν ο αποκλεισμός ήταν πράγματι αναγκαίος για την άμυνα και εάν η έκταση και οι συνέπειές του ήταν ανάλογες προς τον σκοπό.

Και τι γίνεται με τα πυρηνικά;

Εδώ η ρωσική προειδοποίηση αποκτά ακόμη μεγαλύτερο βάρος.

Το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης έχει κρίνει ότι η νομιμότητα μιας απειλής χρήσης βίας συνδέεται με τη νομιμότητα της ίδιας της χρήσης.

Με άλλα λόγια, ένα κράτος δεν μπορεί να θεωρεί νόμιμη μια απειλή για χρήση βίας εάν η ίδια η χρήση θα ήταν παράνομη.

Στην ιστορική γνωμοδότησή του του 1996 για τα πυρηνικά όπλα, το Δικαστήριο έκρινε ότι μια απειλή ή χρήση πυρηνικών που παραβιάζει τον Χάρτη του ΟΗΕ και δεν πληροί τις προϋποθέσεις της αυτοάμυνας είναι παράνομη.

Παράλληλα, υπογράμμισε ότι οποιαδήποτε χρήση πυρηνικών όπλων πρέπει να συμμορφώνεται και με το Διεθνές Ανθρωπιστικό Δίκαιο.

Το Δικαστήριο άφησε, ωστόσο, ένα εξαιρετικά στενό περιθώριο αβεβαιότητας για την ακραία περίπτωση όπου διακυβεύεται η ίδια η επιβίωση ενός κράτους.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η στρατηγική σημασία μιας περιοχής, όπως το Καλίνινγκραντ, δημιουργεί από μόνη της δικαίωμα πυρηνικής απάντησης.

Η δεύτερη γραμμή του Διεθνούς Δικαίου

Ακόμη και εάν ένας αποκλεισμός αποκτούσε νόμιμη βάση, δεν θα σήμαινε ότι όλα επιτρέπονται. Σε περίπτωση ένοπλης σύγκρουσης, θα ίσχυαν οι κανόνες του Διεθνούς Ανθρωπιστικού Δικαίου και του δικαίου του πολέμου στη θάλασσα.

Το San Remo Manual, ένα σημαντικό κείμενο αναφοράς για τις ναυτικές επιχειρήσεις, θέτει μεταξύ άλλων κανόνες για την αποτελεσματικότητα του αποκλεισμού, την προστασία των ουδέτερων κρατών και τις επιπτώσεις στους αμάχους.

Το Καλίνινγκραντ δεν είναι μόνο στρατιωτική βάση.

Είναι μια περιοχή με περίπου ένα εκατομμύριο κατοίκους. Επομένως, οποιαδήποτε στρατιωτική επιχείρηση θα έπρεπε να εξετάζεται και υπό το πρίσμα των συνεπειών της στον άμαχο πληθυσμό.

Το κρίσιμο συμπέρασμα είναι ότι το Διεθνές Δίκαιο δεν αντιμετωπίζει τον αποκλεισμό του Καλίνινγκραντ ως ένα απλό στρατιωτικό εργαλείο.

Η νομιμότητά του θα εξαρτιόταν από το ποιος τον επιβάλλει, με ποια εξουσιοδότηση, υπό ποιες συνθήκες και με ποιον τρόπο.

Και ακριβώς εκεί βρίσκεται ο μεγαλύτερος κίνδυνος της σημερινής κρίσης: όχι μόνο στο τι θέλει να κάνει κάθε πλευρά, αλλά στο πώς θα ερμηνεύσει την κίνηση της άλλης.

Η Μόσχα έχει ήδη χαρακτηρίσει έναν αποκλεισμό «κόκκινη γραμμή», ενώ το ΝΑΤΟ δηλώνει ότι δεν υπάρχει αυτή τη στιγμή άμεση απειλή για το έδαφός του και επιμένει στον αμυντικό χαρακτήρα της Συμμαχίας.

Σε μια Βαλτική όπου οι στρατιωτικές δραστηριότητες αυξάνονται, το Καλίνινγκραντ έχει έτσι μετατραπεί σε κάτι περισσότερο από έναν ρωσικό θύλακα.

Είναι πλέον ένα τεστ για τα όρια της αποτροπής, της αυτοάμυνας και του ίδιου του Διεθνούς Δικαίου.